(2026 އޮކުޓޫބަރު 17ވަނަ ދުވަހުގެ ޢަދަދާ ގުޅޭ)

ޤުރްއާން މި މަންހަޖު ދައްކުވައިދެނީ މޫސާގެފާނާއި ހާރޫނުގެފާނަށް ފިރުޢައުނާ މުޚާޠަބުކުރައްވާން ދެއްވި އިރުޝާދުގައެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ﴿فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى﴾ (سورة طه: 44) (މާނައީ: "ފަހެ، މަޑުމައިތިރި ބަހުން ތިޔަ ދެބޭކަލުން އޭނާއަށް ބަސް ވިދާޅުވާށެވެ! (އެއީ) އޭނާ ހަނދުމަކޮށް، ނުވަތަ ބިރުވެތިވޭތޯ އެ ކަމުގެ އުންމީދުގައެވެ." އިބްނު ޢަޠިއްޔާ ބަޔާންކުރެއްވި ގޮތުގައި، މަޑުމައިތިރި ބަހުން ވާހަކަދެއްކުމަށް އަމުރުކުރެއްވުމަކީ ފިރުޢައުނަށް ރިއާޔަތްކުރުމެއް ނޫނެވެ. އަދިކީއްހެއެވެ، އެއީ ދަޢުވަތުދޭ މީހުންނަށް ދެވޭ ތަޢުލީމެކެވެ.  އެއީ ރީތި ވާހަކައަކީ މަޤްޞަދަށް ފޯރުމަށް އެންމެ ކައިރި، އަދި ދަލީލު ޤާއިމުކުރުމުގައި އެންމެ އަސަރުކުރަނިވި ގޮތް ކަމުގައިވާތީއެވެ. (ابن عطية، المحرر الوجيز، ج4، ص61) އަދި އަލްއާލޫސީ ކަށަވަރުކުރެއްވި ގޮތުގައި، މަޑުމައިތިރި ބަހުން ވާހަކަދެއްކުމަކީ ޙައްޤުގެ ބާރާއި އުޞޫލުގެ މަޑުމައިތިރިކަން އެއްކޮށްދޭ ކަމެކެވެ. އޭރުން އެއީ ހިތްތަކަށް އެންމެ ފުންކޮށް ވަދެވޭ، އަދި ދަޢުވަތު ޤަބޫލުކުރުމަށް އެންމެ އެދެވޭ ގޮތެވެ. (الآلوسي، روح المعاني، ج16، ص225)  މިއާ އެކު އަޚުލާޤަކީ ވާހަކަދެއްކުމުގެ އަސަރު ރައްކާތެރިކޮށް، ނަފުސުތަކަށް ޙައްޤުގެ މަގު ދައްކައިދޭ ޢަމަލީ ބާރެއްގެ ގޮތުގައި ހާމަވެދެއެވެ.

މި އަޚުލާޤީ ބިނާ ފުޅާވެގެންދަނީ ރަނގަޅަށް އަޑުއެހުމަށާއި، ޚިޔާލު ތަފާތުވާ މީހާއަށް އިންސާފުވެރިވުމަށާއި، އަދި އޭނާގެ ޤަދަރު ރައްކާތެރިކުރުމަށެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ﴾ (سورة الزمر: 18) މާނައީ: "އެއުރެންނީ، ބުނެވޭ ބަސް އަޑުއަހައި، އޭގެ ތެރެއިން އެންމެ ރަނގަޅު ތަކެއްޗަށް تبع ވާ މީހުންނެވެ." އައްސަޢުދީ އިޝާރާތްކުރެއްވި ގޮތުގައި، މި އާޔަތުން ޙަމްދުކުރައްވަނީ ބަސްތައް އަޑުއެހުމަށް ހިތް ހުޅުވައިލައި، ދެން ޙައްޤުގެ މީޒާނުން އެ ބަސްތައް ކިރައި، އެއިން އެންމެ ހެޔޮ ބަހަށް ތަބާވާ މީހުންނަށެވެ. އެއީ ޢަޤްލުގެ ފުރިހަމަކަމާއި، ހެޔޮ އަޚުލާޤާއި، އަދި ވިސްނުމުގެ ރަނގަޅުކަމުގެ ތެރެއިންވާ ކަމެކެވެ. (السعدي، تيسير الكريم الرحمن في تفسير كلام المنان، ص725) މިގޮތުން އަޚުލާޤަކީ އެތެރެއިން ވާހަކަދެއްކުން ބިނާކޮށް، ސިކުނޑިއަށާއި ހިތަށް އެކުއެކީގައި ފޯރުމުގެ ޤާބިލުކަން ދޭ ބާރަށް ވެގެންދެއެވެ.

އަދި މި ރޫޙު ނަފުސުތަކުގައި މޫލައިފި ނަމަ، ތަފާތު ނަޒަރުތަކަށް ވާހަކަދެއްކުން ފުޅާވެ، ތަފާތު އިޖުތިހާދުތައް ހަމަޖެހުމާއެކު އިންސާފުން ބަލައިގަނެއެވެ. އޭރުން އަޚުލާޤަކީ ޚިޔާލުތަފާތުވުން ދެބަސްވުމުން ރައްކާތެރިކޮށް، ފުރިހަމަވުމަށް މިސްރާބުކޮށް، އަދި ވަޙީގެ ތެދުމަގުގެ އިމުގެ ތެރޭގައި އޭގެ ޝަރުޢީ މައިދާން ތައްޔާރުކޮށްދޭ ކޮންޓްރޯލަރަށް ވެގެންދެއެވެ.

އަށްވަނައީ: ޚިޔާލުތަފާތުވުން - ވާހަކަދެއްކުމުގެ މައިދާން:

ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޤުރްއާނީ ނިޒާމުގައި ޚިޔާލު ތަފާތުވުން ހިނގަނީ އިންސާނީ އިޖުތިމާޢީ ސުންނަތްތަކުގެ ތެރެއިން ސުންނަތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި އޭގެ އަގު ނެގެނީ ވަޙީގެ މަރުޖިޢުން އޭގައި މަގުދައްކައިދިނުމުންނެވެ. އޭރުން އެއީ ވިސްނައި ފިކުރުކުރުމުގެ ފުޅާ މައިދާނަކަށް، އިޖުތިހާދުކުރުމުގެ ފުރުޞަތަކަށް، އަދި ޢިލްމު ފުޅާވެ ހޭލުންތެރިކަން ފުރިހަމަވުމުގެ ސަބަބަކަށް ވެގެންދެއެވެ. މި ނަޒަރިއްޔާތުން ބަލާއިރު، ޚިޔާލުތަފާތުވުން ވަނީ ޚިޔާލުތަކުގެ ތަފާތުވުމުގެ އިމުން ބޭރަށްގޮސް، ފިކުރު މުއްސަނދިކުރާ، އަދި ޙާދިޘާތަކާއި ޙާލަތްތަކުގެ ބަދަލުވުންތައް ބަލައިގަތުމުގައި ޝަރީޢަތުގެ ފުޅާކަން ހާމަކޮށްދޭ ޢިލްމީ އަދި ޙަޟާރީ ބާރަކަށް ވެފައެވެ. އެއީ އޭގެ ސާބިތު އަޞްލުތަކާއި ކުއްލީ މަޤްޞަދުތައް ރައްކާތެރިކުރުމާއެކުގައެވެ.

ޤުރްއާން މި ސުންނަތް ކަނޑައަޅުއްވަނީ މާތް ﷲގެ މި ވަޙީބަސްފުޅުންނެވެ. ﴿وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفينَ﴾ (هود هود: 118) މާނައީ: "ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ އިރާދަކުރެއްވިނަމަ، މީސްތަކުން އެއް أمّة އެއް ކަމުގައި ލައްވައިފީސްކަން ކަށަވަރެވެ. ނަމަވެސް خلاف ވުމުގައި އެއުރެން ފިލައިނުދެތެވެ."  އިބްނު ޢަޠިއްޔާ ބަޔާންކުރެއްވި ގޮތުގައި، މި އާޔަތުން ކަނޑައަޅުއްވަނީ ﷲގެ ޙިކުމަތުން ލާޒިމުކުރާ ކައުނީ ސުންނަތެކެވެ. އެއީ އިމްތިޙާނުވުމަށާއި، ޙައްޤުގެ އަހުލުވެރިންނާއި ބާޠިލުގެ އަހުލުވެރިން ވަކިވުމަށެވެ. އެއާއެކު ތެދުމަގަށް އެދޭ މީހާއަށް އެ ދޮރު ހުޅުވިފައިވެއެވެ. (ابن عطية، المحرر الوجيز، ج3، ص230) އަދި އަބޫ ޙައްޔާން ބަޔާންކުރެއްވި ގޮތުގައި، ޚިޔާލުތަފާތުވުން ދެމިއޮތުމަކީ ޙައްޤުގެ މައްޗަށް އެއްވުމަށް ހުރަސްއެޅޭ ކަމެއްނޫނެވެ. އަދިކީއްހެއެވެ، އެއިން ދޭހަވަނީ މީސްތަކުންގެ މެދުގައިވާ ތަފާތުވުންތައް ހިނގަނީ އުފެއްދެވުމުގައިވާ ﷲގެ ސުންނަތްތަކާ އެއްގޮތަށް ކަމެވެ. އަދި ވަޙީއަކީ އެ އެންމެން އެއްކޮށްދޭ މަރުޖިޢެއްގެ ގޮތުގައި ދެމިއޮވެއެވެ. (أبو حيان، البحر المحيط، ج6، ص291) މި ގޮތުން ޚިޔާލު ތަފާތުވުން އިންސާނީ ކަމަކުން، މަރުޖިޢުގެ ޞައްޙަކަމާއި، ނަޒަރުގެ ރަނގަޅުކަމާއި، އަދި ތަފާތުވުންތަކާ މެދު ކަންތައް ކުރާ ގޮތުގެ ހެޔޮކަން އިމްތިޙާނުކުރެވޭ މައިދާނަކަށް ބަދަލުވެއެވެ.

ދެން ޤުރްއާން ކުރަހައިދެނީ މި ޚިޔާލުތަފާތުވުން ބައިބައިވުމުން ރައްކާތެރިކުރާ މަންހަޖެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ﴾ (سورة النساء: 59) މާނައީ: " ފަހެ، ކަމަކާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ދެބަސްވެއްޖެ ނަމަ، اللَّه އަށާއި، رسول އާއަށް އެކަމެއް ރައްދުކުރާށެވެ! (އެބަހީ: އެކަމާމެދު اللَّهއާއި، އެކަލާނގެ رسولއާގެ حكم އޮތް ގޮތެއް ބަލައި އެ ގޮތަށް عملކުރާށެވެ!)" އަލްޝަންޤީޠީ ކަނޑައެޅުއްވި ގޮތުގައި، ﷲއަށާއި ރަސޫލާއަށް ރައްދުކުރުމަކީ ދެބަސްވުމުގެ އެންމެހައި ކަންކަމުގައިވާ ޖާމިޢު އަޞްލެކެވެ. ސާބިތު ނައްޞުތަކުގެ ހިޔަލުގައި މެނުވީ އިޖުތިހާދު ސީދަލެއް ނުވެއެވެ. އަދި ވަޙީއަކީ އުންމަތުގެ އެންމެ މަތީ މަރުޖިޢުކަމުގައި ހަދައިގެން މެނުވީ އުންމަތުގެ އެއްބައިވަންތަކަން ޙާޞިލެއް ނުވެއެވެ. ((الشنقيطي، أضواء البيان، ج1، ص505) އަދި އިބްނު ޢާޝޫރު ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، މި އާޔަތް އެއްކޮށްލަނީ ނަޒަރުކުރެވޭ ކަންކަމުގައި އިޖުތިހާދުގެ ދޮރު ހުޅުވައިލުމާއި، އެ ކަން ވަޙީގެ މަރުޖިޢާ ގުޅުވުމެވެ. އޭރުން އަޞްލުތަކުގެ ސާބިތުކަން ރައްކާތެރިކުރެވި، ޙާދިސާތަކާއި ޙާލަތްތަކުގެ ބަދަލުވުމަށް ރިއާޔަތްކުރާ އާ އިޖުތިހާދަކަށް ފުރުޞަތު ލިބެއެވެ. (ابن عاشور، التحرير والتنوير، ج5، ص97) މި ގޮތުން އިޖުތިހާދުގެ ފުޅާކަން މަރުޖިޢުގެ އެއްބައިވަންތަކަމާ އެކުވެ، އާކުރުމުގެ ޙަރަކާތް އަޞްލުތަކުގެ ސާބިތުކަމާ އެކު ހަމަހަމަވެގެންދެއެވެ.

މި ބީދައިން، ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޤުރްއާނީ ނިޒާމު ވަކިކޮށްދެނީ އުންމަތުގެ އެއްބައިވަންތަކަން ރައްކާތެރިކުރާ ސާބިތު ކަންކަމާއި، ނަޒަރުތައް ތަފާތުވާ އިޖުތިހާދީ މައްސަލަތަކާ ދެމެދުގައެވެ. އޭގެ މޭވާއަކީ ތަފާތު ފަހުމުތަކަށް ފުޅާވާ، ތަފާތު މާޙައުލުތައް ބަލައިގަންނަ، އަދި އާވަމުންދާ ހަގީގަތެއްގައި ޙުކުމްތައް ތަންފީޒުކުރުމަށް އެހީތެރިވާ ފިޤްހެކެވެ. އޭރުން އިޖުތިހާދުތައް ގިނަވުމަކީ ޢިލްމު މުއްސަނދިވުމުގެ، ނަޒަރު ފުޅާވުމުގެ، އަދި ޞައްޙަ ގޮތްތައް ފުރިހަމަވުމުގެ މަޞްދަރަކަށްވެ، ޝަރީޢަތުގެ ޖާމިޢު މަގުސަދުތަކަށް ޚިދުމަތްކުރުމުގައި ސިކުނޑިތައް އެކުވެގެންދެއެވެ.

އަދި މި ހޭލުންތެރިކަން ސާބިތުވުމުން، ޚިޔާލުތަފާތުވުން ތަޢާރަފުވުމުގެ އުފުލުމަށް ހުޅުވި، އިޖުތިހާދު އެއްބާރުލުމަށް މަގުދައްކައި، އަދި އަކުރުތައް އަނެކަކަށް އިޙުތިރާމްކުރުމުގެ އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ކައިރިވެއެވެ. އޭރުން އެއްބައިވަންތަކަމަކީ މަރުޖިޢުގެ އެއްބައިވަންތަކަމުގެ މޭވާއަށްވެ، ތަފާތުވުމަކީ ފުރިހަމަވުމުގެ މައިދާނަށްވެ، އަދި ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޤުރްއާނީ ނިޒާމު ނިމޭ އެންމެ ބޮޑު މޭވާ (އެއީ ޙައްޤާއި، ޢަދުލާއި، އަދި ރަޙުމަތުގެ މައްޗަށް ޤާއިމުވާ އެކީގައި އުޅުން) ބަލައިގަތުމަށް މުޖުތަމަޢު ތައްޔާރުވެއެވެ.

ނުވަވަނައީ: އެކީގައި އުޅުން (އެކުވެރިކަން) - ވާހަކަދެއްކުމުގެ މޭވާ:

މަޤްޞަދު ސީދާވެ، ޢިލްމު ސާބިތުވެ، ދަލީލުގެ ބާރު ވަރުގަދަވެ، ޢަދުލުގެ މީޒާން ހަމަޖެހި، މަސްއޫލިއްޔަތުގެ ހިޔަލުގައި މިނިވަންކަން އާލާވެ، ޙިކުމަތުން ބަހުގެ މަގަށް އިރުޝާދުދީ، އަޚުލާޤުން ވާހަކަދައްކާ މީހުންގެ ގުޅުން ޠާހިރުކޮށް، އަދި ޚިޔާލުތަފާތުވުން އިޖުތިހާދާއި ފުރިހަމަވުމަށް މިސްރާބުވުމުން، ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޤުރްއާނީ ނިޒާމުގެ ފޮނި މޭވާ ލިބިގެންދެއެވެ. އަދި އެކީގައި އުޅުމަކީ ނަފުސުތަކުގައި ވަޙީ އިންދައިދިން، ދެން މުޖުތަމަޢު އަދި ތަރައްޤީ ބިނާކުރުމަށް މިސްރާބުކުރި އުޞޫލުތަކުގެ ޙަޟާރީ ސޫރައަށް ވެގެންދެއެވެ. ޤުރްއާނުގައި އެކީގައި އުޅުމަކީ ދެބަސްވުން ނިމުމަށްފަހު އަންނަ މަރުޙަލާއެއް ނޫނެވެ. އަދިކީއްހެއެވެ، އެއީ އިންސާނާ ބިނާކުރުމުން ފެށި، ދެން ގުޅުންތައް ބިނާކުރުމަށް ފުޅާވެ، އެންމެފަހުން ޢަދުލާއި، ރަޙުމަތާއި، އަދި އެއްބާރުލުމުގެ މައްޗަށް ޤާއިމުވާ މުޖުތަމަޢެއްގައި ހަމަޖެހޭ ފުރިހަމަ ނިޒާމެއްގެ މޭވާއެކެވެ.

ޤުރްއާން މި މާނަ އަޞްލުކުރަނީ މާތް ﷲގެ މި ވަޙީބަސްފުޅުންނެވެ. ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا﴾ (سورة الحجرات: 13) މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ، ފިރިހެނަކާއި، އަންހެނެއްގެ ކިބައިންނެވެ. (އެބަހީ: آدم ގެފާނާއި، حوّاء ގެފާނުގެ ކިބައިންނެވެ.) އަދި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ތަފާތު قوم ތަކަށާއި، قبيلةތަކަށް ލެއްވީ، ތިޔަބައިމީހުން އެއް ބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް تعارفވުމަށް ޓަކައެވެ." އަލްޤުރްޠުބީ ބަޔާންކުރެއްވި ގޮތުގައި، ތަޢާރަފުވުމަކީ އުންމަތްތަކާއި ޤައުމުތަކުގެ މެދުގައި ގުޅުންތައް ތަރުތީބުވާ މަޤްޞަދެވެ. އެއީ އެކަކު އަނެކަކު ދެނެގަތުމާއި، ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުމާއި، އަދި ބޮޑާކަމާއި ދެބަސްވުމުގެ ސަބަބުތައް ބާޠިލުކުރުމުގެ މައްޗަށް ޤާއިމުވާ ކަމެކެވެ. (القرطبي، الجامع لأحكام القرآن، ج16، ص342) އަދި އިބްނު ޢާޝޫރު ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، މި އާޔަތުން އިންސާނީ ތަފާތުވުން ކައުނީ ޙަޤީޤަތަކުން، އެއްބާރުލުމާއި ޢުމްރާނީ ފުރިހަމަވުމުގެ އަސާސަކަށް ނަގުލުކުރެއެވެ. އެއީ ޚިލާފަތާއި ބިން ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަޤްޞަދުތައް ޙާޞިލުކުރުމަށެވެ. (ابن عاشور، التحرير والتنوير، ج26، ص258) މިގޮތުން ތަޢާރަފުވުމަކީ އިޢުތިބާރު ބިނާކުރުމުގެ ޤަވާޢިދަކަށް، މަސައްކަތްތައް އެއްކުރުމުގެ ދޮރަކަށް، އަދި ހެޔޮކަމުގައި އިންސާނީ ބައިވެރިވުމުގެ މާނަ ދިރުވައިދޭ ކަމަކަށް ވެގެންދެއެވެ.

ދެން ޤުރްއާން މި ތަޢާރަފުވުން އޭގެ ޢަމަލީ ލަނޑުދަނޑިއަށް މިސްރާބުކުރަނީ މާތް ﷲގެ މި ވަޙީބަސްފުޅުންނެވެ: ﴿وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى﴾ (سورة المائدة: 2) މާނައީ: "އަދި ހެޔޮކަންތަކާއި ތަޤްވާވެރިކަމުގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުން އެއްބަޔަކު އަނެއް ބަޔަކަށް ވާގިވެރިވާށެވެ!" އަލްޝަންޤީޠީ ބަޔާންކުރެއްވި ގޮތުގައި، އެއްބާރުލުން ދިނުމުގެ އަމުރުގައި ޢާމް ހެޔޮކަން ޙާޞިލުކުރާ، ޢަދުލުވެރިކަން ޤާއިމުކުރާ، އަދި ޝަރީޢަތުގެ ތެދުމަގުގެ އިމުގެ ތެރޭގައި މީސްތަކުންގެ މަޞްލަޙަތުތަކަށް ޚިދުމަތްކުރާ އެންމެހައި ކަންކަން ހިމެނެއެވެ. (الشنقيطي، أضواء البيان، ج2، ص17).). އަދި އައްސަޢުދީ ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި، މި އާޔަތުން ހެޔޮކަމާއި ތަޤްވާވެރިކަމުގެ އަސާސެއްގެ މައްޗަށް އެހީތެރިވުމުގެ އުޞޫލު އަސާސްއަޅައިދެއެވެ. އަދި އެއްބާރުލުމަކީ މުޖުތަމަޢުތަކުގެ ބާރާއި އިޞްލާޙުގެ މަގުކަމުގައި ހަދައެވެ. (السعدي، تيسير الكريم الرحمن في تفسير كلام المنان، ص222) މިތަނުން ވާހަކަދެއްކުން ވަނީ ޚިޔާލުތައް ބަދަލުކުރުމުން އިންސާނާ ބިނާކުރުމާއި، ޢަދުލުވެރިކަން ޤާއިމުކުރުމާއި، އަދި މުޖުތަމަޢަށް ޚިދުމަތްކުރުމުގައި ބައިވެރިވުމަކަށް އުފުލިފައެވެ. އޭރުން ބަހަކީ ޢަމަލަކަށްވެ، އަދި ފަހުމަކީ ޢުމްރާނީ ތަރައްޤީއަށް ވެގެންދެއެވެ.

މި ބިނާއިން، އުޞޫލުތައް ސާބިތުވުމުގެ، ހޭލުންތެރިކަން ފުރިހަމަވުމުގެ، އަދި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ފުރިހަމަވުމުގެ މޭވާއެއްގެ ގޮތުގައި އެކީގައި އުޅުން ކުރިއަރައިދެއެވެ. އޭރުން އިޢުތިބާރުގެ ދާއިރާތައް ފުޅާވެ، އެއްބާރުލުމުގެ ގުޅުންތައް ވަރުގަދަވެ، އަދި މަރުޖިޢުން ރައްކާތެރިކުރާ، ޢަދުލުން އެއްކުރާ، އަދި ރަޙުމަތުން ކެއުންދޭ އިމެއްގެ ތެރޭގައި މުޖުތަމަޢުތައް އޭގެ ތަފާތުކަން ބަލައިގަނެއެވެ. އޭރުން އިންސާނީ ކަރާމާތް އެއް މަޤްޞަދެއްގެ އެއްބައިވަންތަކަމާ އެކުވެ، އަދި ހެޔޮކަމާއި އިޞްލާޙުގެ މަގުގައި ސިކުނޑިތަކާއި ހިތްތައް އެއް މަގަކުން ދަތުރުކުރެއެވެ.

މިއާއެކު ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޤުރްއާނީ ނިޒާމުގެ ސިފަތައް ފުރިހަމަވެގެންދެއެވެ. ސަބަބަކީ އެ ނިޒާމު ފެށެނީ މަޤްޞަދު އިޞްލާޙުކުރުމުންނެވެ. އަދި ޢިލްމު އަސާސްއަޅައި، ދަލީލު ޤާއިމުކޮށް، ޢަދުލުވެރިކަން ސާބިތުކޮށް، މަސްއޫލިއްޔަތުން މިނިވަންކަން ރައްކާތެރިކޮށް، ޙިކުމަތުން ބަސް ސީދާކޮށް، އަޚުލާޤުން އެ ބަސް ޠާހިރުކޮށް، އަދި ވަޙީގެ މަރުޖިޢުން ޚިޔާލުތަފާތުވުން ހަމަމަގަށް އަރުވައެވެ. އެއީ ތަޢާރަފުވުމުގެ މައްޗަށް ޤާއިމުވާ، އެއްބާރުލުމުން ބާރުލިބޭ، ޢަދުލުން ކުރިއަރާ، އަދި އޭގައި އިންސާނާގެ ބާރުތައް ބިން ތަރައްޤީކުރުމަށާއި، ﷲ އެކަލާނގެ އަޅުންނަށް އިރާދަކުރެއްވި ޚިލާފަތުގެ ރިސާލަތު ޙާޞިލުކުރުމަށް މިސްރާބުވާ އެކީގައި އުޅުމެއް މޭވާގެ ގޮތުގައި ލިބުމަށްޓަކައެވެ.

ނިންމުން

ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޤުރްއާނީ ނިޒާމުން ހާމަވަނީ ފުރިހަމަ ބިނާއެކެވެ. އޭގައި މަޤްޞަދުތަކާއި، އުޞޫލުތަކާއި، އަދި ޤަވާޢިދުތައް އެކުވެ، ބަސް ސީދާކުރުމަށާއި، އިންސާނާ ބިނާކުރުމަށާއި، ހޭލުންތެރިކަން ހަމަމަގަށް އެރުވުމަށާއި، އަދި ވަޙީގެ ތެދުމަގުގައި ޢުމްރާނީ ތަރައްޤީ ޤާއިމުކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރެއެވެ. މި ބިނާއިން ތެދުވެރި ބަސް އުފެދި، އިންސާފުވެރި ސިކުނޑި ފުރިހަމަވެ، އަދި ހިތް ޠާހިރުވެއެވެ. އޭރުން ތެދުމަގަކީ މަޤްޞަދަކަށް، އިޖުތިހާދަކީ އާކުރުމުގެ މަގަކަށް، ޚިޔާލުތަފާތުވުމަކީ ފުރިހަމަވުމުގެ މައިދާނަކަށް، އަދި އެކީގައި އުޅުމަކީ ޢަދުލާއި، ރަޙުމަތާއި، އަދި އެއްބާރުލުމުގެ ފޮނި މޭވާއަކަށް ވެގެންދެއެވެ. މި ނިޒާމުގެ އަގު ހާމަވަނީ މުވާޞަލާތީ ވަސީލަތްތައް އަވަސްވެ، ވާހަކަތައް ގިނަވެ، އަދި ނުފޫޒުގެ ދާއިރާތައް ފުޅާވަމުންދާ ޒަމާނެއްގައެވެ. ސަބަބަކީ ބަހަކީ ހޭލުންތެރިކަން ބައްޓަންކުރާ، އިޢުތިބާރު ބިނާކުރާ، އަދި ފަރުދުންނާއި މުޖުތަމަޢުތަކުގެ މެދުގައިވާ ގުޅުންތައް މިސްރާބުކުރާ ބާރަކަށް ވެފައިވާތީއެވެ. މި ބަދަލުވުންތަކުގެ ތެރޭގައި، ޤުރްއާން ހުށަހަޅަނީ ވާހަކަދެއްކުމަށް އޭގެ ރިސާލަތު، ސިކުނޑިއަށް އޭގެ ބަޞީރަތު، އަދި ބަހަށް އޭގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަނބުރާ ހޯދައިދޭ ސާބިތު މީޒާނެކެވެ. އޭރުން ދަލީލުގެ ބާރު ބަޔާންކުރުމުގެ ރީތިކަމާ އެކުވެ، މަތިވެރި އަޚުލާޤު މަރުޖިޢުގެ ސާބިތުކަމާ ގުޅި، އަދި އުޞޫލުތައް އެކުވެގެންވަނީ އިންސާނާ އުފައްދައި، ޙަޔާތް ތަރައްޤީކުރާ ޙަޟާރީ މަޝްރޫޢެއްގައެވެ.

އަދި އުންމަތް މި ޤުރްއާނީ ނިޒާމުން އިލްހާމް ލިބިގަންނައިރު، ވާހަކަދެއްކުމަކީ ސާބިތު ޘަޤާފަތަކަށް، ހޭލުންތެރިކަމަކީ މަންހަޖަކަށް، ތަޢާރަފުވުމަކީ މަގަކަށް، އަދި އެއްބާރުލުމަކީ ޢަމަލަކަށް ވެގެންދެއެވެ. އަދި މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް ހެކިވެރިންގެ ގޮތުގައިވުމުގެ އުންމަތުގެ ރިސާލަތު އާވެގެންދެއެވެ. އެއީ އެކަމުގެ އުޞޫލުތަކާއި ސުލޫކުން މާތް ﷲގެ މި ވަޙީބަސްފުޅު ތަމްޘީލުކުރަމުންނެވެ: ﴿وَكَذَٰلِك جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا﴾ (سورة البقرة: 143) މާނައީ: "އަދި ހަމަ އެފަދައިން، މެދުމިން أمّة އެއް ކަމުގައި ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ލެއްވީމެވެ. އެއީ (قيامة ދުވަހުން) މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް ހެކިވާ ބަޔަކުކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ހެކިވެރިޔަކުކަމުގައި رسولއާ ވެވަޑައިގަތުމަށް ޓަކައެވެ." (ނިމުނީ)

އެޑިޓަރުގެ ނޯޓެއް: ޑރ. މޫސާ އަންވަރު ޙަސަން ތަރުޖަމާކުރައްވައިފައިވާ މި މުހިންމު ލިޔުމުގެ އަސްލު (ޢަރަބި ބަހުން) ލިޔުއްވައިފައިވަނީ ޒުބައިރު ބިން ސުލްޠާން ރައްބާނީއެވެ.