މީސްތަކުންގެ މެދުގައި ގުޅުން ބަދަހިކުރުމުގެ ދާއިރާތައް ފުޅާވި ވަރަކަށް، ސިކުނޑިތައް ހަމަމަގަށް އެޅުވުމަށާއި، މަގާމުތައް ބައްޓަންކުރުމަށާއި، ގުޅުންތައް ބިނާކުރުމުގައި ބަހުގެ އަސަރު ބޮޑުވަމުންދެއެވެ. ޒަމާނުން ވަނީ މުވާޞަލާތުކުރުމަށް ޓަކައި ކުރީން ނުލިބޭފަދަ ފުރުޞަތުތަކެއް ހުޅުވައިލަދީފައެވެ. އަދި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކުގެ މައިދާންތައް ވެސް ފުޅާކޮށްދީފައެވެ. އެހެންކަމުން، ވާހަކަދެއްކުން (ޙިވާރު) ވެފައިވަނީ ހޭލުންތެރިކަން ބައްޓަންކުރުމާއި، އިޖުތިމާޢީ ޞުލްޙަޤާއިމުކުރުމާއި، ޚިޔާލުތަކުގެ ޙަރަކާތްތެރިކަން ތަރުތީބުކުރުމުގައި އެންމެ ނުފޫޒުގަދަ އެއް ކަންތައްކަމުގައެވެ. މިފަދަ ނާޒުކު ދަނޑިވަޅެއްގައި ބަހުގެ ޤަދަރާއި އަގު ހާމަވެގެންދެއެވެ. ސަބަބަކީ ބަޞީރަތުގެ މައްޗަށް ބަސް ބިނާވެގެންވާ ނަމަ، އެއީ ފަހުމުގެ ދޮރުތައް ހުޅުވައިދޭ އެއްޗެކެވެ. ތެދުވެރިކަމާ އެކު ބުނެވޭ ނަމަ އިތުބާރު އާލާކޮށްދެއެވެ. އަދި އޭގެ އަޚްލާޤީ އުޞޫލުތަކުން މަގުން ބޭނުންކުރެވޭ ނަމަ ފާލަންތައް ބިނާކޮށްދެއެވެ. އެއާ އެކު އިންސާނާ ބިނާކޮށް، ހޭލުންތެރިކަން ހަމަމަގަށްއަޅުވައި، ޢުމްރާނީ ތަރައްޤީ އިޞްލާޙުކުރާ ބާރަކަށް އެ ބަސް ވެދެއެވެ. 

މި އުފުލިގެންވާ އުފުލުމުގެ ތެރެއިން ކީރިތި ޤުރްއާން ހުށަހަޅައިދެނީ ވާހަކަދެއްކުމަށް ޓަކައި ފުރިހަމަ ނިޒާމެކެވެ. އެ ނިޒާމު ފެށެނީ ވާހަކަދައްކާ މީހާގެ ވާހަކަ ބައްޓަންކުރުމުގެ ކުރީން، އެ އިންސާނާގެ ނަފްސު ބިނާކުރުމުންނެވެ. އަދި ބަސް ރައްދުކުރުމުގެ ކުރީން، ބަހުގެ އަޞްލު ޤާއިމުކުރެއެވެ. އޭގައި މަޤްޞަދުތަކާއި އުޞޫލުތައް އެކުވެ، ޢިލްމާއި ދަލީލު އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީތެރިވެ، ޢަދުލުވެރިކަމާއި ޙިކްމަތް ފުރިހަމަވެ، އަޚްލާޤުން އޭގެ މަގު ސާފުކޮށްދެއެވެ. އޭރުން ވާހަކަދެއްކުމަކީ ހޭލުންތެރިކަން ހަމަމަގަށްއަޅުވައި، ވިސްނުން އިޞްލާޙުކޮށް، ތަޢާރަފުވުން ދާއިމީކޮށް، ވަޙީގެ ތަބާވުމުގައި ޢުމްރާނީ ތަރައްޤީ ޤާއިމުކުރާ ވަސީލަތަކަށް ވެދެއެވެ. މި އިރުޝާދުތަކަށް ފުންކޮށް ބަލައިލުމުން، މި ޤުރްއާނީ ނިޒާމުގެ ސިފަތައް ތަރުތީބުވެފައިވާ، އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީތެރިވާ، އަދި މަޤްޞަދުތައް ފުރިހަމަވާ ގޮތުގައި ހާމަވެގެންދެއެވެ. އަދި އެއީ ބަސްރައްދުކުރެވޭ މަޤްޞަދު އިޞްލާޙުކުރުމުން ފެށޭ ކަމެކެވެ. ސަބަބަކީ އެއީ ވާހަކަދެއްކުމުގެ އެހެން އެންމެހައި ރުކުންތަކުގެ މާނައާއި، ވަޒީފާއާއި، އަދި އަސަރު ނެރޭ އަޞްލުކަމުގައިވާތީއެވެ. 

ފުރަތަމައީ: މަޤްޞަދު - ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޙަޤީޤީ ލަނޑުދަނޑި:

ބަހުގެ އަގު ނެގެނީ އެ ބަހަކުން އުފުލައިދޭ ލަނޑުދަނޑިއަކުންނެވެ. އަދި ވާހަކަދެއްކުމުގެ އަސަރު ނެގެނީ އެކަން މިސްރާބުކުރާ މަޤްޞަދަކުންނެވެ. މަޤްޞަދުތަކަކީ ޢަމަލުތަކަށް ރޫޙު ގުޅުވައިލަދޭ، އަދި ވާހަކައަށް މާނަ ދޭ އެއްޗެކެވެ. އެ މަޤްޞަދެއް ސާފުވިވަރަކަށް، އިންސާނާ ބިނާކުރުމާއި، ހޭލުންތެރިކަން ދިރުވުމާއި، ވިސްނުން އިޞްލާޙުކުރުމުގައި އޭގެ އަސަރު ކަނޑައެޅިގެންދެއެވެ. މި ސަބަބަށްޓަކައި، ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޤުރްއާނީ ނިޒާމު އޭގެ އަސާސް އަޅައިފައިވަނީ ވަސީލަތް ބަޔާންކުރުމުގެ ކުރީން މަޤްޞަދު އިޞްލާޙުކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ. ސަބަބަކީ ޞައްޙަ މަޤްޞަދަކީ ބަހަށް އޭގެ ރަނގަޅު މަގު ދައްކައިދީ، އިޞްލާޙުކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ދީ، އަދި ތެދުމަގާއި އިންސާނާގެ ޙަޔާތް ތަރައްޤީކުރުމުގެ ދޮރަކަށް އެ ބަސް ހަދައިދޭ އެއްޗަކަށް ވާތީއެވެ.

ކީރިތި ޤުރްއާން މި އަޞްލު ޤާއިމުކުރަނީ މާތް ﷲގެ މި ވަޙީބަސްފުޅުންނެވެ. ﴿ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾ (سورة النحل: 125)  މާނައީ: "حكمة އާއި، ރިވެތި وعظ އާއެކު، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ މަގަށް، ކަލޭގެފާނު ގޮވައިލައްވާށެވެ! އަދި ރިވެތި ގޮތުގައި އެއުރެންނާ جدل ކުރައްވާށެވެ!" 

މި އާޔަތުގެ ތަރުތީބުން ހާމަވަނީ ވާހަކަދެއްކުން ބިނާކުރުމުގައި ޚާއްޞަ މަޤްޞަދީ ނިޒާމެކެވެ. އެއީ އެންމެ ފުރަތަމަ ލަނޑުދަނޑި ކަނޑައެޅުމަށްފަހު، ވާހަކަދައްކާ މީހުންގެ ޙާލަތާ ގުޅޭ ވަސީލަތަށް އިރުޝާދު ދިނުމެވެ. އަލްޠަބަރީ ބަޔާންކުރައްވާ ގޮތުގައި، ޙިކްމަތަކީ ޙައްޤަށް ވާޞިލުވުމާއި، ކޮންމެ ވާހަކައެއްވެސް އޭގެ އެކަށީގެންވާ ތަނުގައި ބެހެއްޓުމެވެ. އަދި ދަޢުވަތު ދިނުމުގެ އުޞޫލުތައް ތަފާތުވަނީ ވާހަކަދެކެވޭ މީހުންގެ މަޤާމުތައް ތަފާތުވުމުންނެވެ. (الطبري، جامع البيان، ج17، ص308) އެއާ އެކު އިބްނު ޢާޝޫރު ފާހަގަކުރައްވާ ގޮތުގައި، ޙިކްމަތުން ރީތި ނަޞޭޙަތަށް، އަދި އެއަށްފަހު އެންމެ ރީތި ގޮތުގައި ޖަދަލުކުރުމަށް ބަދަލުވުމަކީ، އަޑުއަހާ މީހުންގެ ތައްޔާރީއަށް ބަލައި ވާހަކަދެއްކުމުގެ ދަރަޖަތަކުގައި ޤަޞްދުގައިވާ ތަރުތީބެކެވެ. އެއީ އެންމެ ކުރު އަދި އެންމެ ޙިކްމަތްތެރި މަގުން ދަޢުވަތުގެ ލަނޑުދަނޑިއަށް  ވާޞިލު ވުމަށެވެ. (ابن عاشور، التحرير والتنوير، ج14، ص323) މި ގޮތުން މަޤްޞަދުގެ ސާފުކަމާއި މަންހަޖުގެ ޞައްޙަކަން، އަދި ދަލީލުގެ ބާރާއި އުޞޫލުގެ ރީތިކަން އެކުވެ، ދަޢުވަތަކީ ފިކުރާ މެދު ވާހަކަދެއްކުމުގެ ކުރީން އިންސާނާ ބިނާކުރުމުގެ މަޝްރޫޢަކަށް ވެގެންދެއެވެ.

މި އަޞްލުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އެންމެހައި ނަބިއްޔުންގެ ރިސާލަތުތައް ފެށިގެންއައީ އެއް މަޤްޞަދެއްގައެވެ. އެއީ އިންސާނާއަށް ތެދުމަގު ދެއްކުމާއި، ދަލީލު ޤާއިމުކުރުމާއި، އަދި ފިޠުރަތު ދިރުވުމެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿رُّسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ﴾ (سورة النساء: 165)  މާނައީ: "އުފާވެރިކަމުގެ خبر ދެއްވާ، އަދި إنذار ކުރައްވާ رسول ބޭކަލުންތަކެއް ފޮނުއްވީމެވެ. (އެއީ) رسول ން ފޮނުއްވުމަށްފަހު، اللَّه ގެ މައްޗަށް މީސްތަކުން ދައްކާނޭ حجّة އެއް ލިބިގެން ނުވުމަށްޓަކައެވެ. عزيز ވަންތަ حكيم ވަންތަ ކަލަކު ކަމުގައި اللَّه ވޮޑިގެންވެއެވެ.

އަދި ޤުރްއާން ވަނީ އިޞްލާޙުކުރުމަކީ މި މަޤްޞަދުގެ ޢަމަލީ މޭވާކަމުގައި ހަދާފައެވެ. ޝުޢައިބު ޢަލައިހިއްސަލާމް އެކަލޭގެފާނުގެ ރިސާލަތު ޚުލާޞާކުރެއްވީ މިފަދައިންނެވެ: ﴿إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ﴾ (سورة هود: 88)  މާނައީ: "އަހުރެންނަށް ކުޅަދާނަވީ ވަރަކަށް، إصلاح ކުރުން މެނުވީ، އަހުރެން ބޭނުމެއް ނުވެތެވެ."

އިބްނު ކަޘީރު މި އާޔަތް ބައްލަވާފައިވަނީ، ނަބިއްޔުންގެ ވަޒީފާއަކީ ކުޅަދާނަކަން ހުރި މިންވަރަކުން ޚަލްޤުތަކުން އިޞްލާޙުކުރުން ކަމާއި، އެއީ ﷲއަށްޓަކައި އިޚްލާޞްތެރި މަޤްޞަދާއެކު ކުރެވޭ ކަމެއްކަން ބަޔާންކުރާ އަޞްލެއް ކަމުގައެވެ. (ابن كثير، تفسير القرآن العظيم، ج4، ص337) މި ގޮތުން ޤުރްއާނުގައި ވާހަކަދެއްކުން ވަނީ ފިޠުރަތު ދިރުވައި، ވިސްނުން އިޞްލާޙުކޮށް، އިންސާނާ ބިނާކުރާ ރިސާލަތަކަށް އުފުލިފައެވެ. އަދި އޭގެ އަސަރު މުޖުތަމަޢުގެ ޞުލްޙައަށާއި ބިމުގެ ތަރައްޤީއަށް ފޯރައިގެންދެއެވެ.

އެހެންކަމުން މަޤްޞަދަކީ ވާހަކަދެއްކުމުގެ ރޫޙެވެ. އަދި އެއީ ބަހަށް އޭގެ މިސްރާބުދީ، ދަލީލަށް ތެދުވެރިކަން ދީ، ވާހަކައިގެ އެންމެހައި ރުކުންތައް ﷲގެ ރުއްސެވުމާއި އިންސާނާގެ ހެވަށްޓަކައި އެއް މަޤްޞަދަކަށް ޖަމާކޮށްދޭ ކަމްޕަހެވެ. މަޤްޞަދު ސާފުވިވަރަކަށް، އެއަށް އިރުޝާދުދީ، މަގު ތަރުތީބުކޮށް، ބަހަށް އޭގެ ބަޞީރަތުދޭނެ ޢިލްމަކަށް މުޙްތާޖުވުން ބޮޑުވެއެވެ. އެއީ އިޚްލާޞްތެރިކަމާ ފަހުމުގެ ޞައްޙަކަން ގުޅި، ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޢިލްމީ އަޞްލު ވަރުގަދަވުމަށްޓަކައެވެ.

ދެވަނައީ: ޢިލްމު - ވާހަކަދެއްކުމުގެ މަރުޖިޢު:

މަޤްޞަދު ސީދާވެއްޖެނަމަ، އެއަށް އިރުޝާދުދީ، މަގު ތަރުތީބުކޮށް، ބަހަށް އޭގެ ބަޞީރަތުދޭނެ ޢިލްމަކަށް ބޭނުންވެއެވެ. ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޤުރްއާނީ ނިޒާމުގައި ޢިލްމަކީ ޙުކުމްތައް ބިނާކުރެވޭ، ބަސްތައް ކިރައި ވަޒަންކުރެވޭ، އަދި ހޭލުންތެރިކަން ވަރުގަދަކުރެވޭ މަރުޖިޢެވެ. މި އަޞްލުން ވާހަކަދެއްކުމަށް އޭގެ ބާރު ލިބެއެވެ. ސަބަބަކީ މަޤްޞަދުގެ ސާފުކަން ފުރިހަމަވަނީ މަންހަޖުގެ ޞައްޙަކަމުންނެވެ. އަދި ނިޔަތުގެ ތެދުވެރިކަން ގުޅެނީ ހެޔޮ ފަހުމާއެކުގައެވެ. އޭރުން ބަސް ސީދާވަނީ ހެޔޮމަގާއި ބަޞީރަތުގެ މައްޗަށްވާ ޙައްޤަށެވެ. ޤުރްއާން މި އަޞްލު ކަނޑައަޅުއްވަނީ މާތް ﷲގެ މި ވަޙީބަސްފުޅުންނެވެ: ﴿وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا﴾ (سورة الإسراء: 36) މާނައީ: "އަދި ތިބާޔަށް އެކަމަކާމެދު އެނގުމެއް ނުވާކަމަކަށް، ތިބާ تبع ނުވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އިވުމާއި، ފެނުމާއި، ހިތާއި، މިއިން ކޮންމެ ކަމަކީ، އެއާމެދު سؤال ކުރައްވާނެ ކަމެއްކަމުގައިވިއެވެ.

އައްޠަބަރީ މި އާޔަތް ހައްދަވާފައިވަނީ ޢިލްމުގެ މައްޗަށް ބިނާނުވާ ކަންކަމަށް ތަބާވުން ނަހީކުރާ އަޞްލެއް ކަމުގައެވެ. އަދި އިންސާނާގެ އިޙްސާސްތަކުގެ ވަސީލަތްތަކާއި، އޭނާގެ ދުލުން ނުވަތަ ޙުކުމުން ނުކުންނަ ކަންކަމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތާ ގުޅުވައިދެއްވިއެވެ ((الطبري، جامع البيان، ج15، ص108)). އެއާ އެކު އައްރާޒީ ބަޔާންކުރެއްވި ގޮތުގައި، އިވުމާއި، ފެނުމާއި، ހިތް އެކުވި އެކުވުމުން ދޭހަވަނީ އިސްލާމްދީނުގައި ޢިލްމަކީ ވިސްނައި، ކަށަވަރުކޮށް، ދަލީލު ހޯދުމުގެ މޭވާކަމެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ހީވާ ހީވުމެއް ނުވަތަ ދަޢުވާއެއް ނޫނެވެ. ((الرازي، مفاتيح الغيب، ج21، ص28)). މި ގޮތުން ޢިލްމަކީ ޢިލްމީ އަދި އަޚްލާޤީ މަސްއޫލިއްޔަތަކަށް ވެގެންދެއެވެ. އެއީ ވިސްނުން މިނިވަންކޮށް، ބަސް ދަލީލާ ގުޅުވައި، މަޤާމު ސީދާ ފަހުމެއްގެ މައްޗަށް ޤާއިމުކޮށްދޭ ކަމެކެވެ.

ދެން ޤުރްއާން މި ބިނާ އިތުރަށް ފުންކޮށްދެނީ މާތް ﷲގެ މި ވަޙީބަސްފުޅުންނެވެ: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا﴾ (الحجرات: 6) (މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ފާސިޤަކު ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ޚަބަރަކާއިގެން އަތުވެއްޖެނަމަ، އެކަން ތަޙްޤީޤުކޮށް ކަށަވަރުކުރާށެވެ!") އިބްނު ޢާޝޫރު މި އާޔަތް ބައްލަވާފައިވަނީ ޚަބަރުތައް ކަށަވަރުކުރުން ވާޖިބުވާ އަޞްލެއް ކަމުގައެވެ. ސަބަބަކީ ޚަބަރު ފަސާދަވުމަކީ ޙުކުމްތައް ފަސާދަވެ، އަނިޔާވެރިކަމާއި ހިތާމައަށް ވެއްޓޭނެ ކަމެއްކަމުގައިވާތީއެވެ. ((ابن عاشور، التحرير والتنوير، ج26، ص209)).  މި ގޮތުން ކަށަވަރުކުރުމަކީ ވަކި ޚަބަރަކަށް ބެލުމުގެ އިމުން ބޭރަށްގޮސް، ވިސްނުމުގެ މަންހަޖުގައި ވެރިކަންކުރާ އަޞްލަކަށް އުފުލިގެންދެއެވެ. އެއީ ސިކުނޑިތައް ނުގޮށްތަކުން ރައްކާތެރިކޮށް، އަދި އަވުރޯރާ، އަވަސްވެގަތުން، އަދި ނުބައިކޮށް ވަޒަންކުރުމުގެ އަސަރުތަކުން މުޖުތަމަޢުތައް ސަލާމަތްކުރުމަށެވެ.

މި މަންހަޖު ފުޅާވެގެންދަނީ ޢިލްމީ މަރުޖިޢު ވަރުގަދަކުރުމަށާއި، ޢިލްމު އޭގެ އަހުލުވެރިންނަށް ރައްދުކުރުމަށެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ (النحل: 43) (މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނޭނގޭނަމަ، ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންނާ ސުވާލުކުރާށެވެ!") އަލްޤުރްޠުބީ ބަޔާންކުރެއްވި ގޮތުގައި، މި އާޔަތަކީ ދީނުގެ ވަންހަނާވެފައިވާ ކަންކަމުގައި ޢިލްމުވެރިންނަށް އެނބުރިރުޖޫޢަވުމުގެ އަޞްލެކެވެ. އަދި މައްސަލަތައް އޭގެ ޚާއްޞަ އަހުލުވެރިންނަށް ރައްދުކުރުމުގެ ޤަވާޢިދު ކަނޑައެޅުމެވެ (القرطبي، الجامع لأحكام القرآن، ج10، ص109).  މި ގޮތުން ޢިލްމުގެ ރުކުންތައް ކަށަވަރުކުރުމާއި، ހެޔޮ ފަހުމާއި، އަދި ޚާއްޞަ އަހުލުވެރިންނަށް އެނބުރިރުޖޫޢަވުމުގެ މެދުގައި ފުރިހަމަވެ، ބަޞީރަތުގެ މައްޗަށް ބިނާވާ، އަދި ޙައްޤު ދެނެގަތުމުގައި ވަރުގަދަވާ ވާހަކަދެއްކުމެއް އުފެދިގެންދެއެވެ.

އެހެންކަމުން، ޢިލްމަކީ ވާހަކަދެއްކުމަށް ސާބިތުކަންދޭ، ބަހަށް އޭގެ ވަޒަންދޭ، އަދި ސިކުނޑި ޔަޤީންކަމުގެ މަޤާމުތަކަށް މިސްރާބުކޮށްދޭ މަރުޖިޢެވެ. ޢިލްމު ފުރިހަމަވިވަރަކަށް، އެ ޢިލްމު ސާބިތުކޮށްދީ، އޭގެ ބިނާގެ ބާރު ހާމަކޮށްދޭ ދަލީލަށް އެދުން ބޮޑުވެއެވެ. އޭރުން ޢިލްމު ދަލީލާ އެކުވެ، ޙައްޤާއި ބާޠިލު، އަދި ޔަޤީންކަމާއި ކަށަވަރުނޫންކަން ވަކިކޮށްދޭ ދަލީލީ އަޞްލު ވާހަކަދެއްކުމުގައި ވަރުގަދަވެގެންދެއެވެ.

ތިންވަނައީ: ދަލީލު (ބުރުހާން) - ވާހަކަދެއްކުމުގެ ބާރު:

ޢިލްމުން ސިކުނޑިއަށް މައުލޫމާތު ދީފިނަމަ، ދަލީލުން އެއަށް ބާރު (ސުލްޠާން) ދެއެވެ. ސަބަބަކީ ސިކުނޑި ހަމަޖެހޭ، ފިޠުރަތު ޤަބޫލުކުރާ، އަދި ހިތަށް ޔަޤީންކަމުގެ ހަމަޖެހުން ގެނެސްދޭ ދަލީލެއްގެ މައްޗަށް ޙަޤީޤަތްތައް ޤާއިމުވުމުންނެވެ. މި ސަބަބަށްޓަކައި، ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޤުރްއާނީ ނިޒާމު އޭގެ ބިނާ އަޅާފައިވަނީ ޙުއްޖަތުގެ ބާރުގެ މައްޗަށެވެ. އެއީ ދަލީލަކީ ޤަބޫލުކުރުމުގެ އަސާސްކަމުގައި ހަދައި، ބަސްތައް ވަޒަންކުރެވޭ، އަދި ތެދުވެރި ދަޢުވާއާއި ހުސް ދަޢުވާ ވަކިކުރެވޭ މީޒާނެއް ކަމުގައި ހަދައިގެންނެވެ. އޭރުން ސިކުނޑިތައް އެއްވާ ލަނޑުދަނޑިއަކަށް ޙަޤީޤަތް ވެގެންދެއެވެ. ޤުރްއާން މި އަޞްލު ތަފާތު ތަންތަނުގައި ކަނޑައަޅުއްވައެވެ. މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ﴿قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾ (سورة البقرة: 111) މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންނީ، ތެދު ބުނާ ބަޔަކު ކަމުގައިވަނީނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން (އެކަމަށް) دليل ގެންނާށެވެ!" އަދިވެސް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ﴿أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً ۖ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ﴾ (سورة الأنبياء: 24) މާނައީ: " ނުވަތަ އެކަލާނގެ ފިޔަވައި، އެއުރެން إله ންތަކެއް ހިފީހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ދަލީލު ތިޔަބައިމީހުން ގެންނާށެވެ!"

އައްޠަބަރީ ބަޔާންކުރެއްވި ގޮތުގައި، ދަލީލުދައްކާން އަމުރުކުރެއްވުމަކީ ކޮންމެ ދަޢުވާއެއްކުރާ މީހަކަށް ވެސް އޭނާގެ ދަޢުވާ ސާބިތުކޮށްދޭނެ އެއްޗެއް ދެއްކުމަށް ލާޒިމުކުރުމެވެ. އަދި ހުސް ދަޢުވާއަކީ ދަލީލަކުން އެހީތެރިކަން ނުލިބޭ ނަމަ ޤަބޫލުކުރުން ޙައްޤު އެއްޗެއް ނޫންކަމެވެ. (الطبري، جامع البيان، ج2، ص536؛ ج18، ص447). އެއާ އެކު އަލްރާޒީ ބަޔާންކުރެއްވި ގޮތުގައި، މި ޤުރްއާނީ ގޮންޖެހުން ތަކުރާރުވުމަކީ، ޙައްޤާއި ބާޠިލު ވަކިކުރާ މީޒާނެއް ކަމުގައި ދަލީލު ހަދައި، އަދި ކަނު ތަބާވުމާއި އަމިއްލަ އެދުމުގެ ބާރުން ވިސްނުން މިނިވަންކުރާ ޢަޤްލީ ޤަވާޢިދެއްގެ އަސާސް ކަނޑައެޅުމެވެ. (الرازي، مفاتيح الغيب، ج3، ص119؛ ج22، ص171). މި ގޮތުން ޤުރްއާން ސިކުނޑީގައި އިންދައިދެނީ ދަލީލަށް އިޙްތިރާމްކުރުމުގެ ޘަޤާފަތެވެ. އެއީ ބަހެއް ޤަބޫލުކުރުމަކީ އޭގެ ޙުއްޖަތުން ބާރުދޭ ކަމަކަށް ހެދުމަށެވެ. ބަސްބުނި މީހާގެ މަޤާމަކުން ނުވަތަ އޭނާއަށް ތަބާވާ މީހުންގެ ގިނަކަމަކުންނެއް ނޫނެވެ.

އެހެންކަމުން، ދެނެގަތުމުގެ މަގުތައް ތަފާތުވުމާއެކު ޤުރްއާނުގެ ދަލީލުތައްވެސް ތަފާތުވެއެވެ. ސިކުނޑިއަށް މުޚާޠަބުކުރީ ދަލީލުދެއްކުމުންނެވެ. ފިޠުރަތު ހޭލެއްވީ ހަނދާންކޮށްދިނުމުންނެވެ. ހިތް މަޑުމައިތިރިކުރީ ނަޞޭޙަތުންނެވެ. އަދި ނަފްސުތަކާއި އުދަރެސްތަކުގައިވާ ﷲގެ އާޔަތްތަކަށް ނަޒަރުތައް ހުއްޓުވިއެވެ. އިބްނު ޢާޝޫރު ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، ޤުރްއާން އެއްކޮށްލަނީ ޢަޤްލީ، ޖަޒުބާތީ، އަދި ކައުނީ ދަލީލުތަކެވެ. އެއީ އިންސާނީ ނަފްސުގެ އެންމެހައި ދޮރުތަކަށް ޔަޤީންކަން ފޯރުކޮށްދީ، ޤަބޫލުކުރުމާއި ބަޞީރަތާއެކު އީމާންކަމަށް މަގުދެއްކުމަށެވެ. (ابن عاشور، التحرير والتنوير، ج1، ص98-101)  މި ގޮތުން ދަލީލަކީ ޙައްޤު ހޯދައި، އެއަށް ސާބިތުވުމުގެ މަގަށް ވެގެންދެއެވެ. އޭރުން ޢިލްމު ހަމައެކަނި ދެނެގަތުމަކުން، ހިތް ހަމަޖެހޭ އަދި ސިކުނޑި ސާބިތުވާ ޔަޤީންކަމަކަށް އުފުލިގެންދެއެވެ.

އެހެންކަމުން ދަލީލަށް އޭގެ މަޤާމު ލިބެނީ ވާހަކަދެއްކުމުގެ ބާރުގެ ގޮތުގައެވެ. ސަބަބަކީ އެއީ އަމިއްލަ އެދުމުގެ ބާރުން ސިކުނޑިތައް ރައްކާތެރިކޮށް، އިންސާފުވެރިކަމުގެ މީޒާނުގެ މައްޗަށް ޙުކުމްތައް ޤާއިމުކޮށް، އަދި ވާހަކަދައްކާ މީހުން އެއް މަރުޖިޢަކަށް އެއްކޮށްދޭ ކަމަކަށް ވާތީއެވެ. ޙުއްޖަތުގެ ބާރު ސާބިތުވެއްޖެނަމަ، ނަޒަރު ސީދާވެ، ނަފްސުތައް ޙައްޤަށް ހަމަޖެހި، އަދި ޢަދުލުވެރިކަމަކީ ދަލީލުގެ ނުފޫޒުގެ ތަބީޢީ މޭވާކަމުގައި ވެދެއެވެ. އަދި އެއީ ޙަޤީޤަތުގެ މަޤާމާއި، ވާހަކަދެއްކުމުގެ ސީދާކަން ރައްކާތެރިކުރާ މީޒާނެވެ. (ނުނިމޭ)