ނަބަވީ ހިޖުރައަކީ ބޮޑެތި ނުތަނަވަސްކަމާއި ހިރާސްތައް މެނޭޖުކުރުމުގެ ނުހަނު ފުރިހަމަ އަދި ޢަމަލީ މިސާލެކެވެ. އެ ގޮތުން [ދާރުއްނަދްވާ]އިން ކަނޑައެޅި، ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلمގެ ފުރާނަފުޅު ދުއްވައިލުމުގެ ނިންމުމާ އެކު އިސްލާމީ ޤިޔާދަތަށް ކުރިމަތިވީ އެ ބޭކަލުންގެ ވުޖޫދަށް ހުރި ނުރައްކަލެކެވެ. މި ނުރައްކާތެރި ހާލަތުން އަރައިގަނެވުނީ ހަމައެކަނި ޣައިބީ މުޢުޖިޒާތްތަކުގެ މައްޗަށް ބުރަވެގެންނެއްނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެ ކަން ހާސިލުކުރެވުނީ އެކުލެވިގެންވާ ފުރިހަމަ ސަލާމަތީ ނިޒާމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ. މިއީ އިސްތިރާޖީ (ސްޓްރެޓީޖިކް) ރޭވުންތެރިކަމާއި، ޒިންމާތައް ބެހުމާއި، ތަފުސީލީ މައުލޫމާތުގެ ސިއްރުހިފެހެއްޓުމުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ނިޒާމެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން މި ދަތުރުފުޅު ވެގެންދިޔައީ، އެންމެ ބޮޑެތި ނުރައްކާތަކާ ކުރިމަތިވާ ހިނދު، ބޮޑެތި މަޝްރޫޢުތަކާއި ހަރަކާތްތައް ފޫއަޅުވައިލުމުންނާއި އިނދަޖެހުމުން ރައްކާތެރިކުރާނެ ގޮތުގެ ފުން މާނައެއްވީ ދަރުސަކަށެވެ.

1.    ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތަކާއި މަގު އޮޅުވައިލުން:

ހިޖުރައިގެ ސަލާމަތީ ނިޒާމު ފެށުނީ، ދުޝްމަނުންގެ ލަފާކުރުންތައް އޮޅުވައިލެއްވުމަށް ޓަކައި އިސްވެ އެޅުއްވި ފިޔަވަޅަކުންނެވެ. އެއީ އިސްވެރިޔާގެ އެނދުދާންކޮޅުގައި على بن أبى طالب رضى الله عنه އަވަހާރަފުޅުލެއްޕެވުމެވެ. މި ފިޔަވަޅަކީ ހަމައެކަނި ޤުރުބާނީގެ ބާތިލުނުކުރެވޭނެ ހިތްވަރުގަދަ ޢަމަލެއްނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެއީ ގެއިން ނުކުމެވަޑައިގަތްކަން ދެނެގަތުން ލަސްކޮށް، ކައިރީންނާއި ފަހަތުން އަތުލައިގަތުމުގެ އިމުން ބޭރަށް ވަޑައިގަތުމަށްޓަކައި ޤިޔާދަތަށް އެކަށީގެންވާ [ވަގުތުގެ ފުރުސަތެއް] ހޯއްދަވައިދެއްވުމަށް ޓަކައި ރޭވިގެން ހިންގެވުނު ސަލާމަތީ އުކުޅެކެވެ. (ابن هشام، السيرة النبوية، ج2، ص 126)

މި އުކުޅު އިތުރަށް ވަރުގަދަވީ، އެންމެން ބަލާނެކަމަށް ލަފާކުރެވޭ މިސްރާބާ މުޅީން އިދިކޮޅު މިސްރާބެއް ޚިޔާރުކުރެއްވުމުންނެވެ. އުތުރަށް، ޔަޘްރިބާ (މަދީނާއާ) ދިމާއަށް، ވަޑައިގަތުމުގެ ބަދަލުގައި ދަތުރުފުޅުގެ މިސްރާބު ބެހެއްޓެވީ ދެކުނަށް ޘައުރު ފަރުބަދައާ ދިމާއަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން ޤުރައިޝުންގެ ޖާސޫސީ ގްރޫޕުތަކުގެ ހިސާބުތައް އޮޅުންބޮޅުންވެ، އާންމު މަގުތައް ފާސްކުރުމުގައި އެބައިމީހުންގެ ހަކަތަ މާނައެއް ނެތް ގޮތެއްގައި ހުސްވެގެންދިޔައެވެ.  (محمد الصادق عرجون، محمد رسول الله منهج ورسالة، ج2، ص 215)

2.   މައުލޫމާތު ބެލެހެއްޓުމާއި މަސައްކަތްތައް ބައްސަވައިލެއްވުން:

ހިޖުރައިގެ ރޭއްވެވުން ބިނާވެގެންވީ [މައުލޫމާތު ބައިބަޔަށް ވަކިކުރުމުގެ] އުޞޫލުގެ މައްޗަށެވެ. މުޅި ރޭވުމުގެ ތަފުސީލުތައް އެނގިވަޑައިގަންނަވަނީ އެންމެ އަރިސް މަދު ބޭކަލުންނަށެވެ. އަނެއްކޮޅުން، އެހެން ބޭކަލުންނާ ޙަވާލުކުރެވުނީ މުޅި ތަދުބީރުގެ ފުރިހަމަ މަންޒަރު އެނގޭންނުޖެހޭ ފަދަ ޚާއްޞަ ޒިންމާތަކެކެވެ. عبد الله بن أبى بكرގެ ދައުރަކީ މައްކާގެ މަގުމަތީގެ މަސްރަޙު [ދިރާސާކުރައްވައި] މައުލޫމާތު އެއްކުރައްވައި ފޯރުކޮށްދެއްވުމެވެ. عامر بن فهيرة ގެ ދައުރަކީ [ލޮޖިސްޓިކް ސަޕޯޓް] ދެއްވުމާއި ފިޔަވަޅުތަކުގެ ނިޝާންތައް ފުހެލެއްވުމެވެ. أسماء بنت أبى بكر ގެ ދައުރަކީ [ކާބޯތަކެތި ފޯރުކޮށްދެއްވުން] ކަށަވަރުކުރެއްވުމެވެ. (منير الغضبان، المنهج الحركي للسيرة النبوية، ج1، ص 155)

މި ގޮތަށް ދައުރުތައް ވަކިކުރައްވަވައި ދެއްކެވިދެއްކެވުމުގެ ސަބަބުން، މީގެ ތެރެއިން ބޭކަލަކު ދުޝްމަނުންގެ އަތުޖެހުނުކަމުގައި ވިޔަސް، މުޅި ރޭވުން ސިއްރެއްގެ ގޮތުގައި ދެމިއޮތުން ކަށަވަރުވިއެވެ. މިއީ ސިއްރު މައުލޫމާތު ރައްކާތެރިކުރުމުގައި ޒަމާނީ އިންސްޓިޓިއުޝަނަލް ސެކިއުރިޓީގެ މައިގަނޑު އަސާސެވެ. (الصاوي، السيرة النبوية، ص 118)

3. ދޫދެއްވުމާއި ކުއްލިއަކަށް ދިމާވާ ބަދަލުތަކަށް އިޖާބަދެއްވުން:

ނުތަނަވަސްކަން މެނޭޖްކުރުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ފެނިގެންދިޔައީ، ފަހަތުން އައި މީހުން ހޮހަޅައިގެ ދޮރުމަށްޗާ ހަމައަށް ފޯރުން، ނުވަތަ ސުރާޤާ ބްނު މާލިކު، ނަބަވީ ޤާފިލާގެ ފަހަތުން އައުން ފަދަ ކުއްލިއަކަށް ދިމާވި ހާދިސާތަކަށް އިޖާބަދެއްވި މޮޅު ގޮތުންނެވެ. މި ފަދަ ނުރައްކާތެރި ވަގުތުތަކުގައި ވެސް ޤިޔާދަތުގެ ހިތްވަރަށް ބަދަލެއް ނާދެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެންމެ މަތީ ދަރަޖައަށް [ޕްރެޝަރު މެނޭޖްކުރައްވައި]، ކުރިމަތިވި ނުރައްކާ ބަދަލުކޮށްލެއްވީ ދުޝްމަނުންގެ ނުރައްކާ ކަނޑުވައިލުމުގެ ފުރުސަތަކަށެވެ. ސުރާޤާގެ ހާދިސާއިން މި ކަން ފެނިގެންދިޔައެވެ. އިނާމަށް އެދިގެން ފަހަތުން އައި މީހާ، ފަހަތުން އަންނަ އެހެން މީހުންނަށް މަގު އޮޅުވައިލައި [ރައްކާތެރިކަން ދޭ ފަރާތަކަށް] ބަދަލުވެގެންދިޔައެވެ. (محمد بن يوسف الصالحي الشامي، سبل الهدى والرشاد، ج3، ص 248)

މިފަދަ ނަފުސާނީ ސާބިތުކަމާއި، އެންމެ ނުރައްކާތެރި ޙާލަތްތަކުގައި ކަންކަން އަނބުރައިލުމުގެ ކުޅަދާނަކަމަކީ، ކުއްލިއަކަށް ދިމާވާ ކަންކަމުގައި ގޮސްހުނުވެ، އާ މައުލޫމާތުތަކަށް ބަލައި އަލުން ތަރުތީބުވާ ކާމިޔާބު އިންސްޓިޓިއުޝަނަލް ޤިޔާދަތެއްގެ ޚާއްޞަ ސިފައެކެވެ. (شبلي النعماني، السيرة النبوية، ج1، ص 220)

4.  މާއްދީ ރައްކާތެރިކަމާއި ރޫޙާނީ މަދަދުގެ މެދުގައިވާ ތަވާޒުނު:

މުޝްރިކު މަގުދައްކާ މީހަކު ކުއްޔަށް ހިފުމާއި، ވަގުތާއި މަގު ހޯދައި ބެލުމާއި، ސެކިއުރިޓީއާއި ލޮޖިސްޓިކްސްގެ ކަންކަން ކުދިކުދި ތަފުސީލުތަކަށް ދާންދެން ފުރިހަމަކުރުމަކީ، ރޫޙާނީ ބައި، އުނިވުމެއް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެއީ [ޙަވާލުކުރެވުނު އަމާނާތް ފުރިހަމައަށް އަދާކުރުމުގެ] ޝަރުޠު ފުރިހަމަކުރުމެވެ. ނަބަވީ ޤާޢިދާ ކަނޑައެޅުއްވި ގޮތުގައި، ޙަޤީޤީ ވަކީލުކުރުން (ތަވައްކުލް) ޙާސިލުވަނީ ރޭވުމާއި ޢަމަލީ ގޮތުން ކުރާންޖެހޭ އިންސާނީ އެންމެހައި މަސައްކަތްތަކެއް ކުރުމަށް ފަހުގައެވެ. އިންސާނީ މަސައްކަތްތައް އޭގެ އިންތިހާއަށް ގޮސް، ދުޝްމަނުން ކާމިޔާބީގެ ކުންނާ ހަމައަށް ފޯރި ހިނދު، މާއްދީ ގޮތުން ކުރެވުނު އެންމެހައި މަސައްކަތްތަކުގެ ނަތީޖާ ރައްކާތެރިކުރެއްވުމަށް ޓަކައި އިލާހީ މަދަދު ލިބިވަޑައިގަތެވެ. (القاضي عياض، الشفا بتعريف حقوق المصطفى، ج1، ص 320)

ވަރުގަދަ ސެކިއުރިޓީ ވިސްނުމާއި، މުތުލަޤު ޔަޤީންކަމާ މެދުގައިވާ މި އާދަޔާޚިލާފު އެކުވުމަކީ، އެންމެ އަނދިރި ޙާލަތްތަކުގައި ވެސް ސަލާމަތްވެ ކާމިޔާބުވުމުގެ ކުލަ އުނގަންނައިދޭ ދާއިމީ މަދްރަސާއަކަށް ހިޖުރަވެގެން ދިޔަ ސަބަބެވެ. (محمد الغزالي، فقه السيرة، ص 185)

ނަބަވީ ހިޖުރަ: ސިންދަފާތު މެނޭޖްކުރުމާއި އިޖުތިމާޢީ ޢަޤުދު އެކުލަވައިލުން:

ޔަޘްރިބަށް ފޯރުމަކީ ދަތުރުގެ ނިމުމެއް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެއީ އެހެން ބާވަތެއްގެ ގޮންޖެހުމެއްގެ ފެށުމެވެ. އެ ރަށުގެ އާބާދީއާއި އިޖުތިމާޢީ ޙާލަތު އޮތީ ނުހަނު އުނދަގޫ އަދި ބައިބައިވުން ގިނަ ގޮތަކަށެވެ. ނަބަވީ ޤިޔާދަތަށް ވާރުތަވީ އައުސް ވަންހައާއި ޚަޒުރަޖު ވަންހައިގެ މެދުގައި އެތައް އަހަރަކަށް ދެމިގެންދިޔަ ލޭއޮހުރުވުންތަކުގެ ބަދަލުހިފުމުން ފެންބޮވައިގެންފައިވާ މުޖުތަމަޢެކެވެ. މީގެ އިތުރަށް، މާލީ އަދި ހަތިޔާރުގެ ނުފޫޒަށް ވެރިވެފައިވާ ޔަހޫދީ ގުރޫޕްތައް ތިއްބެވެ. މީގެ މައްޗަށް، އެބައިމީހުންގެ މުދަލާއި ގެދޮރު ގެއްލިފައިވާ މުހާޖިރުން ކުއްލިއަކަށް އައުން އިތުރުވިއެވެ. މި ނުތަނަވަސް މަސްރަޙަށް ބޭނުންވީ، މި އިދިކޮޅު ކަންކަން ބަލައިގަނެ، އެއް މުޖުތަމަޢަކަށް މަހައިލައިދޭނެ އާ އިޖުތިމާޢީ ޢަޤުދެއް އެކުލަވައިލުމަށް ޓަކައި ޤާނޫނީ އަދި ސިޔާސީ ފިޔަވަޅުތަކެކެވެ. (محمد الصادق عرجون، محمد رسول الله منهج ورسالة، ج3، ص 85)

1. އޮނިގަނޑުގެ އެކުވުމާއި ޤަބީލާވަންތަކަމުގެ ތަޢައްޞުބުން ބޭރުވުން

މި އޮނިގަނޑު ބިނާކުރުމުގެ ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅަކީ މުހާޖިރުންނާއި އަންޞާރުންގެ މެދުގައި [އަޚުވަންތަކަން] (އަލްމުއާޚާތު) ޤާއިމުކުރެއްވުމެވެ. މި ނިޒާމަކީ ހަމައެކަނި ހަމްދަރުދީގެ ޢާންމު އިޙްސާސްތަކެއް އާކުރުމެއް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެއީ އިޖުތިމާޢީ ގުޅުން ބަދަހިކުރުމަށާއި އިޤްތިޞާދީ ރައްކާތެރިކަން ދިނުމަށް އެކުލަވައިލެވުނު އިންސްޓިޓިއުޝަނަލް ނިޒާމެކެވެ. މި ފިޔަވަޅުގެ ސަބަބުން، މުހާޖިރުންގެ ޖަމާޢަތް، ވަންނާނެ ގެދޮރެއް ނެތް މީހުންގެ ތެރެއިން، ޔަޘްރިބުގެ އިޖުތިމާޢީ ފޭރާމުގެ ތެރޭގައިވާ ޙަރަކާތްތެރި ބަޔަކަށް ބަދަލުކޮށްދިނެވެ. އަދި ޤަބީލީ ތަޢައްޞުބުތައް ހަލާކުކޮށްލައި، އޭގެ ބަދަލުގައި ޢަޤީދާއާއި ސިޔާސީ ގުޅުމުގެ ބަދަހިކަން ޤާއިމުކުރެވުނެވެ. (حنان لحام، هدي السيرة النبوية في التغيير الاجتماعي، ص 112)

މި ޢަމަލީ ފިޔަވަޅުފުޅުގެ ސަބަބުން އެތެރޭގެ މަސްރަޙު ވަރުގަދަވެ، ދައުލަތް އުފެދުމުގެ މަރުޙަލާގައި ކުރިމަތިވި އިޤްތިޞާދީ އަދި ސަލާމަތީ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އުފުލުމުގެ ޤާބިލުކަން ލިބުނެވެ. (محمد الغزالي، فقه السيرة، ص 175)  

2. [ޞަޙީފަތު] އަދި އެއްބަސްވުމުގެ މައްޗަށް ބިނާވާ ރައްޔިތުކަން ޤާއިމުކުރުން

އިސްލާމީ ނޫން ބައިތައް ހިމެނޭ ތަނަވަސް ސިންދަފާތު މެނޭޖްކުރުމަށް ޓަކައި، ނަބަވީ ޤިޔާދަތުން [ޞަޙީފަތު އަލްމަދީނާ] (މަދީނާގެ ދުސްތޫރު) އެކުލަވައިލެއްވިއެވެ. މިއީ ސިޔާސީ ތާރީޚުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ދުސްތޫރީ ވަޘީޤާއެކެވެ. މި ވަޘީޤާއިން މަދީނާގެ އަހުލުވެރިންގެ މައްޗަށް ވަކި ފިކުރެއް މަޖުބޫރެއް ނުކުރެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! ޙައްޤުތަކާއި ވާޖިބުތައް ބަދަލުކުރުމުގެ މައްޗަށް ބިނާވާ، ސުލްޙަވެރިކަމާ އެކު އުޅެވޭނެ، އޮޅިގަނޑެއް ޤާއިމުކުރެއްވިއެވެ. މި ޞަޙީފާއިން ޔަހޫދީ ޤަބީލާތަކަކީ ދައުލަތުގެ ސިޔާސީ ބަޔެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެ، އެބައިމީހުންގެ ދީނީ މިނިވަންކަމާއި މާލީ މިނިވަންކަން ކަށަވަރުކޮށްދިނެވެ. ނަމަވެސް، މުޖުތަމަޢުގެ އެންމެ މަތީ ސަލާމަތީ އުޞޫލުތަކަށް އިޙްތިރާމްކުރުން ޝަރުޠުކުރެވުނެވެ. (منير الغضبان، المنهج الحركي للسيرة النبوية، ج2، ص 45)

3. ޤާނޫނީ ސިޔާދަތާއި، ބައިވެރިވެގެން ދިފާޢުކުރުން:

މި ވަޘީޤާގެ ސަބަބުން ޖާހިލިއްޔަ މުޖުތަމަޢުގެ އޮނިގަނޑަށް ބޮޑު ބަދަލެއް އައެވެ. އެއީ [ޤަބީލީ ބަދަލުހިފުމުގެ] ނިޒާމު އުވައިލެއްވުމުންނެވެ. ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ މަރުޖިޢަކީ ދައުލަތުގެ މަރުކަޒީ ޤިޔާދަތުކަން ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވުމުން، ޤަބީލީ ވަފާތެރިކަމުގެ މައްޗަށް "ޤާނޫނުގެ ސިޔާދަތު އިސްކުރުމުގެ އަސާސް ބިނާވިއެވެ." (الصاوي، السيرة النبوية، ص 130)

އެތެރޭގެ ނިޒާމު ހަމަޖެއްސެވުމުގެ އިތުރަށް، ދީނީ ތަފާތުތަކަށް ބެލުމެއްނެތި، ބޭރުގެ އުދަނގޫތަކުން މަދީނާ ދިފާޢުކުރުމުގައި އެންމެން ބައިވެރިވުން ޞަޙީފާއިން ލާޒިމުކުރިއެވެ. މި ބައިވެރިވުމުގެ މާއްދާގެ ސަބަބުން، ޔަޘްރިބު އެކި ދިމާދިމާއަށް ބެހިފައިވާ ޤަބީލާތަކެއްގެ ބަދަލުގައި، އެންމެންގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އޮތް، އަމިއްލަ ސިޔާދަތު ހުރި ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ޔުނިޓަކަށް ބަދަލުވިއެވެ. (محمد بن يوسف الصالحي الشامي، سبل الهدى والرشاد، ج3، ص 390)

4 .ސިންދަފާތު ބަލައިގަތުމުގައި ސިޔާސީ ހަގީގަތްތަކަށް ބެލުން:

މުޖުތަމަޢު ބިނާކުރުމުގެ މި އޮނިގަނޑަކީ، ފުރަތަމަ އިސްލާމީ ދައުލަތަކީ އެކަހެރިކުރާ ނުވަތަ އެއް ގޮތްތަކެއް މަޖުބޫރުކުރާ ދައުލަތެކޭ ބުނާ ބުނުންތައް މުޅިން ބާތިލުކުރާ ކަމެކެވެ. ނަބަވީ ތަޖުރިބާއިން ދެއްކެވީ ސިންދަފާތު މެނޭޖްކުރުމުގައި ސިޔާސީ ޙަޤީޤަތްތަކަށް ބެލުމުގެ މޮޅުކަމެވެ.

ދައުލަތެއްގެ ބާރަކީ ތަފާތުތައް ނައްތައިލާ ނުވަތަ މަޖުބޫރުން އެއްގޮތްކުރުން ނޫންކަން މިއިން ސާބިތުވެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ! އެއީ ޙައްޤުތައް ކަށަވަރުކޮށްދީ، ވާޖިބުތައް އަދާކުރުވާ ޢަދުލުވެރި ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑެއްގެ ތެރެއިން އެ ތަފާތުތައް މެނޭޖްކުރުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން، ސިންދަފާތަކީ އުފެދެމުން އަންނަ ދައުލަތް ހަލާކުކުރާ އެއްޗަކަށްވުމުގެ ބަދަލުގައި، ދައުލަތް މުއްސަނދިކުރާ ވަސީލަތަކަށް ބަދަލުވިއެވެ. (أحمد خيري العمري، السيرة مستمرة، ص 370)

(ނިމުނީ)