ރަމަޟާންމަހަކީ މުސްލިމު އިންސާނާގެ ޙަޔާތުގައި މޫސުމީ ޚާއްޞަ މޭލުގަލެކެވެ. އޭނާ އަޅުވެތިކަމުގެ މާނަތައް ޙާޞިލުކުރުމަށް ޓަކައި،  ﷲގެ ޙަޟްރަތަށް ދަނީ ޙަޔާތުގެ ހުރިހާ ގިރިފަރުތަކެއް ހުރަސްކޮށްފައެވެ. ރޯދައަކީ އިސްލާމްދީނުގެ ފަސް ރުކުނުގެ ތެރެއިން ރުކުނެކެވެ. އެއީ ޝަހާދަތުގެ ދެ ކަލިމައާ ގުޅިފައިވާ އެ ދެ ކަލިމައަށް އީމާންވާކަން ދައްކައިދޭ ބަދަނީ އަޅުކަމެކެވެ. އީމާންކަމަކީ ރޫޙީ އަދި ޢަޤްލީ ޢަމަލުގެ މޭވާއެވެ. އިސްލާމްދީނުގެ އެހެން ރުކުންތައް ގުޅިފައިވަނީ  ހަށިގަނޑާއެވެ.ރޫޙާއި ހަށިގަނޑު ގުޅިގެން ހެދޭ ގަހުން ނުކުންނަ ފޮނި މޭވާއަކީ އިޙްސާންތެރިކަމެވެ. އެއީ ދީންވެރިކަމާއި އަޅުވެރިކަމުގެ ފުރިހަމަކަމާއި ރިވެތިކަން  ދައްކުވައިދޭ އޭގެ ފޮނިކޮޅެވެ.

ރޯދައަކީ މަށީގެ ޖާޒުބިއްޔަތުގެ މައްޗަށް ލިބޭ އިންތިޞާރުގެ މާނަތަކާއި، ސަރުމަދީ ގޮވައްޗަށް ކުރާ އިންތިޒާރުގެ މައްޗަށް ލިބޭ އިންތިޞާރުގެ މާނަތަކާއި، ﷲ ތަޢާލާގެ ޙަޟްރަތަށް ދިޔުމަށް ކުރާ ދަތުރުގެ ބުރަ ތަކުލީފުތަކުގެ މައްޗަށް ލިބޭ އިންތިޞާރުގެ މާނަތަކާއި، އީމާންކަމާއި ކުފުރު ފައިޞަލާކޮށްދޭ ޣައިބަށް އީމާންވުމުގެ މައްޗަށް ލިބޭ އިންތިޞާރުތައް އޭގައި ހިމެނޭ އިސްލާމީ ރިވެތި ޝަޢީރާއެކެވެ.

މިހެންވެ މުރައްބީން ވިދާޅުވާގޮތުގައި ރަމަޟާންމަހަކީ ދާއިމީ އިންތިޞާރުގެ މަހެވެ. އެއީ ޝައިޠާނާއާއި އޭނާގެ ޖަމާޢަތުގެ މައްޗަށާއި ހަވާނަފުސާއި އޭގެ އަހްލުވެރިންގެ މައްޗަށް ލިބޭ އިންތިޞާރެކެވެ. މި މަހުގައި ހިފާ ރޯދައިގެ ސަބަބުން ލިބޭ އިންތިޞާރުތަކަކީ:-

1- އީމާނީ އިންތިޞާރު: ރޯދައަކީ މި މަހުގައި މުސްލިމު އަޅާ އަޅުވެތިކަމުގެ ތެރެއަށް ގަންބުވައި ފޯކޮށްދޭ ޢިބާދަތެކެވެ. ރޯދައަކީ އަޅުވެތިކަމުގެ އެތެރޭ ފޭރާމެވެ. ނަމާދަކީ  އޭގެ ޝިޢާރެވެ. ނުވަތަ [ބޭރުފޭރާން]އެވެ. މާތް ﷲ ބާވައިލެއްވި ކޮންމެ ޝަރީޢަތެއްގައި ނަމާދުކުރުމާއި ރޯދަހިފުން ވެއެވެ. މާތްﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ((يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ[1] - އޭ إيمانވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރީގެ މީހުންގެ މައްޗަށް فرضކުރެއްވި ފަދައިން ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ވެސް ރޯދަ فرض ކުރައްވައިފިއެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން تقوىވެރިވުމަށް ޓަކައެވެ.)) ރޯދައިގެ ޢިބާދަތަކީ ލާސާނީ އަޅުކަމެކެވެ. މި އަޅުކަމުގައި ދީނުގެ ހުރިހައި ރުކުންތަކެއް ޖަމާވާތީއެވެ. އީމާންކަމާއި އިސްލާމްކަމާއި އިޙުސާންކަން ހިމެނޭތީއެވެ. މި ކަން ބަޔާންކޮށްދެއްވައި ޤުދްސީ ޙަދީސްފުޅެއްގައި ކައު ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. (( قالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ له إِلّا الصِّيامَ، فإنَّه لي وَأَنا أَجْزِي به^[2]- ﷲ ޢައްޒަ ވަ ޖައްލަ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. އާދަމުގެދަރިޔާގެ ކޮންމެ ޢަމަލެއް ލިބިގެންވަނީ އޭނާއަށެވެ. ރޯދަ މެނުވީއެވެ. ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އެއީ ތިމަންރަސްކަލާނގެއަށް ލިބިވޮޑިގެންވާ ކަމެކެވެ. އަދި އެ ކަމަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޖަޒާދެއްވަމެވެ.)) އިންސާނާ ހައްދަވައިފައިވަނީ މަށިންނާއި (މާއްދީ ބަޔަކުންނާއި) ރޫޙުންނެވެ. ރޯދަވެރިޔާ ރޯދަހިފާ އިރު ރޫހުގެ މައްޗަށް ބާރުފޯރުވާން މަސައްކަތްކުރާ މާއްދާއަށް ނޫނެކޭ ބުނެ ދޮރު ބަންދުކުރެއެވެ. ކާބޯތަކެއްޗަށް ބޭނުންވާ އޭނާގެ އިންސާނިއްޔަތުވަންތަކަން ދަމަހައްޓަމުންނެވެ. ހަމަ އެ ފަދައިން ރަމަޟާންމަހަކީ ރޫޙު ޝައުޤުވެރިވާ ކަންތައްތައް އައުކޮށް ޒިކުރުކުރުމާއި ނަމާދާއި ޤިޔާމާއި ތަހައްޖުދާއި މުނަޖާތާއި ﷲގެ ދޮރުކޮޅުގައި ޓަކިދިނުމާއި ޞަދަޤާތްކުރުމާއި ހެޔޮފޯރުވުމުގެ ތަފާތު ޢަމަލުތަކުން ރޫޙަށް ފެންދެވޭ މަހެކެވެ. ރޫޙާނީ ގަސް ބޮޑުވެ ހެދި ބިޔަވާ މޫސުމެވެ. މި ތަމްރީނީ މަދުރަސާގެ ކާމިޔާބުގެ ތެރޭގައި ޝައިޠާނާ ކަސްތަޅުއެޅުއްވުން ވެއެވެ. އެކަލޭގެ އަބަދުވެސް މަސައްކަތްކުރަމުންދަނީ އާދަމުގެފާނުގެ ސަބަބުން އޭނާ ﷲގެ ރަޙުމަތުން ބޭރުކުރެއްވީތީ އާދަމުގެދަރީންގެ ކިބައިން އެ ކަމަށް ބަދަލުހިފޭތޯއެވެ. ފަހެ ނަމާދަކީ އެ ކަލޭގެ ދުރަށްލެވޭ އަޅުކަމެކެވެ. ރަމަޟާން މަހާއި ހަރޯދައާއި ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ނުވަދުވަހާއި ތާސޫޢާއާއި ޢާޝޫރާއާއި މެދުފޮއިރޯދައާއި ކޮންމެ ހަފުތާއެއްގެ ހޯމަ ބުރާސްފަތި ދުވަހު ރޯދަހިފުމުގެ މޫސުންތަކަކީ އޭނާ ރޮއްވައިލާ ދުވަސްތަކެކެވެ. މިއިން ކޮންމެ އިސްޓޭޝަނަކީ ޝައިޠާނާގެ ކިބައިން މުސްލިމު އަޅާ ބަރީއަވެގަންނަ ދުވަސްތަކެކެވެ.

2- އަޚުލާޤީ އިންތިޞާރު: ރޯދަހިފުމުގެ ސަބަބުން މުސްލިމު އަޅާގެ އަޚުލާޤު ރިވެތިވެ އޮފުދާރުވެގެންދެއެވެ. އެއީ އިންސާނާގެ ނަފުސު އިސްލާހުކުރުމަށް ލިބޭ މަތިވެރި ފުރުޞަތެކެވެ. ކައު ރަސޫލާ r ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. ((الصِّيَامُ جُنَّةٌ، وَإِذَا كَانَ يَوْمُ صَوْمِ أَحَدِكُمْ فَلَا يَرْفُثْ وَلَا يَصْخَبْ فَإِنْ سَابَّهُ أَحَدٌ أَوْ قَاتَلَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي امْرُؤٌ صَائِمٌ ^[3]–  ރޯދައަކީ އައްޑަނައެކެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ކުރެ މީހަކު ރޯދައަށް ހުންނަ ދުވަހު ހަޑިހުތުރު ފާޙިޝް ޢަމަލުތައް ނުކުރާށެވެ! އަދި އަޑުގަދަކޮށް ހަޅޭއްލަވައި ނަހަދާށެވެ! ފަހެ މީހަކު އޭނާއަށް އެއްޗެހި ގޮވައި އަރައިރުންވާން އުޅެފި ނަމަ އަހުރެންނަކީ ރޯދަވެރިއެކޭ ބުނާށެވެ!)) ރަސޫލު ﷲ r ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. ((الصِّيَامُ جُنَّةٌ يَسْتَجِنُّ بِهَا الْعَبْدُ مِنْ النَّار^[4]- ރޯދައަކީ އައްޑަނައެކެވެ. އެއިން އަޅާ ނަރަކައިން ރައްކައުތެރިވެގަނެއެވެ.)) އެހެންވެ ރޯދަވެރިޔާ މި އައްޑަނައަށް ރައްކައުތެރިވާން ޖެހޭނެއެވެ. ޝައިޠާނާގެ ވަސްވާސްތަކުގެ ދުނިތަކުން ހަށިގަނޑު ޙިމާޔަތްކޮށްދެވޭ ވަރުގެ ވަރުގަދަ އައްޑަނައަކަށް  މި އައްޑަނަ ހެދޭތޯ މަސައްކަތްކުރާންވާނެއެވެ. ކުށްތަކަށް އަރައިގަތުމާ ދުރުހެލިވާންވާނެއެވެ. މިހެންވެ ބައެއް ސަލަފުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި ކެއިންބުއިމާ ދުރުހެލިވާ ގޮތަށް އިޖުތިމާޢީ ރޯގާތަކާ (ނެތިމޮށުމާއި އާޑަފުރައްސާރަކުރުމާއި މީހުންނަށް މަލާމަތްކުރުން ފަދަ ކަންތައްތަކާ) ދުރުހެލިވާންވާނެއެވެ. މާތް ﷲ ރުއްސުންލެއްވި ޢާއިޝަތުގެފާނު އަރިހުން ވާރިދުވެފައިވާ ގޮތުގައި ނެތިމޮށުމުގެ ސަބަބުން ރޯދަގެއްލޭނެއެވެ. އައުޒާޢީއާއި އައްޘައުރީއާއި އިބްނު ޙަޒްމު ފަދަ ބޭބޭކަލުން މި ބަސްފުޅަށް  ޤިޔާސްކުރައްވައެވެ. މާތް ﷲ ރުއްސުންލެއްވި އަބޫހުރައިރަތުގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ((الْغِيبَةُ تَخْرِقُ الصَّوْمَ، وَالاسْتِغْفَارُ يُرَقِّعُهُ[5] – ނެތިމޮށުމަކީ ރޯދަ ފޫއަޅުވައިލާ އަދި އޭގައި ބާގަނޑުހަދާ ކަމެކެވެ. މި ތާނގައި ފޮތިއަޅައިދޭ އެއްޗަކީ އިސްތިޣުފާރެވެ.))  ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. ((مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْل الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّه حَاجَةٌ فِى أَنْ يَدَعَ طَعَامَه وَشَرَابَه^[6] – ދޮގުހެދުމާއި ދޮގުވެރި ޢަމަލުތައް ދޫކޮށްނުލައި (ރޯދަ ހިފުމަށްޓަކައި) ކެއުމާއި ބުއިން ދޫކޮށްލުމުގެ ބޭނުމެއް ﷲގެ ޙަޟުރަތުގައެއް ނުވެއެވެ.)) ރޯދަވެރިޔާ އަބަދުވެސް މަސައްކަތްކުރަންޖެހޭނީ އޭނާ ހިފާ ރޯދަ ފުރިހަމަ އެއްޗަކަށް ހެދޭތޯއެވެ. މިހެންވެ ކައުރަސޫލާ ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. ((لا يقولَنَّ أحدُكم:  إنِّي صُمْتُ رمضانَ كلَّه وقُمْتُه[7] -ތިޔަބައިމީހުން ކުރެ އެއްވެސް މީހަކު ނުބުނާށެވެ. އަހުރެން މުޅި ރަމަޟާންމަހުގައި ރޯދަ ހިފީމެވެ. އަދި ޤިޔާމުކުރީމެވެ.)) ރަސޫލާ rގެ މި ނަސޭހަތްޕުޅާ މެދު ކޮންމެ މީހަކު ވެސް ވަރަށް ރަނގޅަށް ވިސްނާން ޖެހޭނެއެވެ. ތިމާގެ ނަފުސު މާ ރަނގަޅު އެއްޗަކަށް ހަދައިގެން ނުވާނެއެވެ. ފޮނިކަނޑައިގެން ނުވާނެއެވެ. ތިމާގެ ޢަމަލުތަކަށް ހެކިވާނީ އެހެން މީހުންނެވެ. ރޯދައަށް ހެކިވެވޮޑިގަންނަވަނީ ﷲ ތަޢާލާއެވެ. ރޯދައަކީ އަމާނަތެކެވެ. މި އަމާނަތް ރައްކައުތެރިކުރާންޖެހޭނެއެވެ. ރޯދަ ރައްކައުތެރިކުރެވޭނީ މުޅި ހަށިގަނޑުން ރޯދަހިފައިގެންނެވެ. ލޮބުވެތި ރަސޫލާ ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. ((إذَا صُمتَ فليصُمْ سمعُك وبَصرُك من المَحارمِ ولسانُك مِنَ الكذِبِ ودَعْ أذَى الخادِمِ وليَكُنْ عَليكَ وَقارٌ وسَكينةٌ ولا تجعَلْ يومَ صومِك ويومَ فطرِك سواءً[8] -ތިބާރޯދަހިފާ ނަމަ ތިބާގެ އިވުމާއި ފެނުން ޙަރާންކަންތައްތަކުން ރޯދަ ހިއްޕުވާށެވެ! އަދި ތިބާގެ ދޫ ދޮގުހެދުމުނ ރޯދަހިއްޕުވާށެވެ! އަދި ނޯކަރުމީހާއަށް ބުރަ ނުކުރާށެވެ! ރޯދަހިފާ އިރު ތިބާގެ މައްޗަށް ހައިބަތާއި ހިތްހަމަޖެހުން ވެރިކުރުވާށެވެ! ތިބާ ރޯދަ ހިފާ ދުވަހާއި ރޯދަނުހިފާ ދުވަސް އެއްފަދަ ނުކުރާށެވެ!)) މި ބަސްފުޅުން އެނގެނީ ރޯދައަކީ އަޚުލާޤު ރިވެތިކޮށް ތަހުޒީބުކުރުމުގައި އެފަދަ މަސީލެއް ނެތް އަޅުކަމެއްކަމެވެ.

3- އިޖުތިމާޢީ އިންތިޞާރު: މި މަންޒަރު ފެންނާނީ ރަމަޟާނީ މޫސުމުގައި އިންސާނާގެ އާދަކާދައަށް އަންނަ ހެޔޮ ބަދަލުތަކުންނެވެ. ރަމަޟާންމަހުގެ ކޮންމެ ދުވަހަކީ ޢީދެކެވެ. މީސްތަކުންގެ މެދުގައި އެކުވެރިކަމާއި އެއްބާރުލުން ފެތުރި އާންމުވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ފަޤީރުންނަށް އެހީވުމާއި ޞަދަޤާތްކުރުން އިތުރުވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ރަމަޟާނީ އިފުތާރުތަކުންނާއި ސުހޫރުތަކުން ހަދިޔާ ބަދަލު ކުރެވޭތީއެވެ. ތަރާވީޙަށް ފަހު، ޒިޔާރަތްކުރުންތައް ބޭއްވޭތީއެވެ. ރަސޫލާ ﷺގެ އެތައް  ބަސްފުޅުތަކެއްގައި ރޯދަވެރިންނަށް ރޯދަވީއްލޭނެ ގޮތް ތަނަވަސްކޮށްދިނުމަށް ގޮވައިލައްވައިފައިވެއެވެ. ރަމަޟާން މަހު މިސްކިތްދޮށުގައި ރޯދައިގެ ދޮލަނގުތައް ގިނަވެގެންދަނީ މިހެންވެގެންނެވެ. ފެން ކޭސްތަކާއި ކަދުރު ޕެކެޓުތައް ގިނަވަނީ މިހެންވެގެންނެވެ. ރަސޫލާ ﷺއަކީ ރަމަޟާންމަހުގައި ދީލަތިކަމުގެ ލާމަސީލު ނަމޫނާއެކެވެ. އިބްނު ޢައްބާސުގެފާނު އަރިހުން ރިވާވެގެންވާ ގޮތުގައި ކީރިތި ރަސޫލާއަކީ ރަމަޟާންމަހުގައި [ނަލަވައިރޯޅި]އަކަށް ވުރެ ދީލަތިފުޅު ބޭކަލެކެވެ. ރަމަޟާންމަހުގައި އިޖުތިމާޢީ އިންތިޞާރު ފެންނަ އެހެން ފަރުދާއަކީ ތަރާވީޙު ނަމާދެވެ. ތަރާވީޙުނަމާދާއި ޤިޔާމުގެ ސަބަބުން މިސްކިތްތައް އާރާސްތުވެ އުޖާލާވެގެންދަނީ މި ނަމާދުތަކުގެ ބައިވެރީން އެކަކު އަނެކަކާ ބައްދަލުކުރާ ހިނިތުންވުމުގެ މަންޒަރުތަކުންނެވެ. ރަމަޟާން ފެށޭ އިރު ބަދަލުކުރެވޭ [ރަމަޟާން ކަރީމު] ނުވަތަ [ރަމަޟާން މުބާރަކު]ގެ ދުޢާއާއި ރަމަޟާން މަސް ނިމުމުން ބަދަލުކުރެވޭ ޢީދުގެ ތަހުނިޔާއަކީ މުސްލިމުން އެކަކު އަނެކަކަށް ކޮށްދޭ ހެޔޮ ދުޢާތަކެކެވެ. ލަފުޒުކޮޅު މަދަސް އެއީ މާނަ ފުން، ޢިބާރާތް ވަރުގަދަ ބަސްކޮޅެކެވެ.

4- ސިޔާސީ އިންތިޞާރުތައް: ރަމަޟާންމަހަކީ އިސްލާމީ އުންމަތަށް ކާމިޔާބީތަކާއި ނަޞްރުތައް ލިބުނު ބަރަކާތްތެރި މަހެކެވެ. އެތައް އިންތިޞާރުތަކެއް ހަދިޔާކުރި މަހެކެވެ. އިސްލާމީ އުންމަތް އުފަންވީ ރަމަޟާން މަހުގައެވެ. ރަސޫލާގެ މައްޗަށް ވަޙީ ބާވައިލައްވާން ފެށްޓެވުމުންނެވެ. ބަންގި ޝަރުޢުކުރެއްވީ ހިޖުރައިން ފުރަތަމަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގައެވެ. އިސްލާމީ ތާރީޚު ބަދަލުވެގެންދިޔަ ބަދުރު ހަނގުރާމަ ހިނގީ ހިޖުރައިން ދެވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާންމަހުގެ ސަތާރަވަނަ ދުވަހުއެވެ. މައްކާ ފަތަޙަވީ ހިޖުރައިން އަށްވަނަ އަހަރުގެ ވިހިވަނަ ދުވަހުއެވެ. ސިންދުކަރަ މުސްލިމުންގެ ބާރުގެ ދަށަށް އައީ ހިޖުރައިން 92ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހެއްގައެވެ. ހަމަ އެ އަހަރު މުސްލިމުން އަންދަލުސް ފަތަޙަކުރިއެވެ. މުސްލިމުން ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ ސަރަޙައްދާ ހަމައަށް ގޮސް އެ ސަރަޙައްދުގެ ދޮރުތަކުގައި ޓަކިދިނީ ހިޖުރައިން 114ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާންމަހުގައި ބަލާޠުއްޝުހަދާއި ހަނގުރާމައިގައެވެ. ޢައްބާސީ ޚަލީފާ މުޢުތަޞިމުގެ އަތްޕުޅުމަތީން ބީޒަންޠީނުން ޢަމޫރިއްޔާ ހަނގުރާމައިގައި ބަލިވެގެން ދިޔައީ ހިޖުރައިން 223ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާންމަހުގައެވެ. އައްސުލްޠާން ޤުޠުޒުގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި ތަތާރުން ޢަޔިނު ޖާލޫތު ހަނގުރާމައިގައި ބަލިވެ އިނދަޖެހުނީ 658ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟަންމަހުގައެވެ. އައްނާޞިރު މުޙައްމަދު ޤަލާވޫންގެ ޤިޔާދަތުގައި ތަތާރުން މުޅިން ބަލިވެގެން ދިޔައީ ހިޖުރައިން 702ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާންމަހުގައި ކުރެވުނު ޝަޤްޙަބު ހަނގުރާމައިގައެވެ. ޢުޘްމާނީ ޚަލީފާ މުރާދުލްއައްވަލުގެ ވެރިކަމުގައި މުސްލިމުން ބޮސްނިޔާއާއި ހަރުސަކު ފަތަޙަކުރީ ހިޖުރައިން 791ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟަންމަހުގައެވެ. އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ މުސްލިމުން ޞިހްޔޫނީ އިސްރާއީލުގެ ކިބައިން ފިލަސްޠީނުގެ ބިން ރަމަޟާންމަހެއްގައި ވަރަށް އަވަހަށް ސަލާމަތްކޮށް ޞިހުޔޫނީ ބާރުތައް ނައްތައިލާނެއެވެ. އާމީން!

މަރުޖާ: