ޢަބްދުއްރަޙްމާން ބުނު ސަހުލުގެ ބޭބޭފުޅު ޢަބްދުﷲ ޚައިބަރުގައި ޤަތުލުކުރެވުނު މައްސަލައާ ބެހޭ ގޮތުން ޝަކުވާކުރެއްވުމަށް ނަބިއްޔާ rގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން އެކަލޭގެފާނަށް ވުރެ ޢުމުރުފުޅުން ދޮށީ ބޭކަލުންތަކެއް[1] ތިއްބަވަނިކޮށް ވާހަކަދައްކަވާން ފެށްޓެވުމުން ރަސޫލުﷲގެފާނު r ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. ((كَبِّرْ كَبِّرْ[2] – ދޮށީ މީހުންނަށް އިސްކަންދޭށެވެ!  ދޮށީ މީހުންނަށް އިސްކަންދޭށެވެ!)) މި ބޭކަލުން ރަސޫލާގެ އަރިހަށް ވަޑައިގަތީ ޤިޞާޞުހިއްޕަވައިދެއްވުމަށް ދަންނަވާށެވެ. އަވަހާރަކޮށްލެވުނީ ޢަބްދުއްރަޙްމާނުގެ ބޭބޭފުޅުކަމުން އެކަލޭގެފާނު ހީފުޅުކުރެއްވީ ވާހަކަދެއްކުމުގެ ޙައްޤު ބޮޑުވާނީ އެކަލޭގެފާނަށްކަމަށެވެ. ރަސޫލުﷲގެފާނު ދޮށީ މީހުންނަށް އިސްކަންދިނުމަށް ޙަދީސްކުރެއްވުމުން ޢަބްދުއްރަޙުމާން ވާހަކަފުޅުދެއްކެވުން ހުއްޓައިލެއްވިއެވެ. އަދި ޙުވައްޔިޞާއާއި މުޙައްޔަޞާ ވާހަކަފުޅުދައްކަވާން ފެށްޓެވިއެވެ.

މާތްﷲ އެ ދެބަފައިކަލުންނަށް ރުއްސުންލެއްވި އިބްނު އުމަރު ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލާ r ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. ((أرانِي أتَسَوَّكُ بسِواكٍ، فَجاءَنِي رَجُلانِ، أحَدُهُما أكْبَرُ مِنَ الآخَرِ، فَناوَلْتُ السِّواكَ الأصْغَرَ منهما، فقِيلَ لِي: كَبِّرْ، فَدَفَعْتُهُ إلى الأكْبَرِ منهما [3]- ތިބާ ސިވާކުން ސިވާކުކުރާތަން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ފެނިވަޑައިގަންނަވައެވެ. އެ ހިނދު ދެ މީހަކު އަހުރެންގެ ގާތަށް އައެވެ. އެކަކަށް ވުރެ އަނެކަކު ދޮށްޓެވެ. ފަހެ އަހުރެންނަށް ސިވާކު ދެވުނީ ހަގު މީހާއަށެވެ. އެ ހިނދު ބުނެވުނެވެ. ދޮށީ މީހާއަށް ދޭށެވެ! އެ ހިނދު އަހުރެން ދޮށީ މީހާއަށް އޭތިކޮޅު ދިނީމެވެ.)) ހަދިޔާއެއްގެ ގޮތުގައި ދެވޭ އެއްޗެއް އެ މީހަކު ބޭނުން މީހަކަށް ދެވިދާނެއެވެ. އެހެނަސް  ބޮޑެތި މީހުންނަށް އިޙްތިރާމުކުރުމަކީ އެދެވިގެންވާ ކަމެކެވެ.

އިސްލާމީ މަތިވެރި އަޚުލާޤުގެ ތެރޭގައި ތިމާއަށް ވުރެ ދޮށީ މީހުންނަށާއި ޢިލްމުވެރީންނަށާއި މުޖުތަމަޢުގެ ބޮޑުންނަށާއި ޤަދަރުވެރީންނަށް އިޙުތިރާމުކުރުން ވެއެވެ. ޤައުމެއްގެ ދެމިއޮތުމާއި ނެތިވެދިޔުމުގެ ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި އެ ޤައުމެއްގައި އުޅޭ މީހުންގެ އަޚުލާޤު ހިމެނެއެވެ. މި އަޚުލާޤުގެ ސަބަބުން ޤައުމުގެ އިޖުތިމާޢީ ގުޅުން ބަދަހިވެއެވެ. ޒިންމާދާރު ބަޔަކަށް އެ މީހުން ވެއެވެ. ޢިލްމުވެރީންނަށާއި ޢިއްޒަތްތެރީންނަށާއި ޢުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނަށް މިސްކިތުގައި ނަމާދަށް ސަފުހެދުމުގައި އިސްކަންދިނުމަށް ދީންގޮވައިލައެވެ. މުޖުތަމަޢުގައި އެހެނިހެން މުނާސަބަތުތަކުގައި ވެސް އެ މީހުންނަށް ޤަދަރުކުރުމަށާއި އިޙުތިރާމުކުރުމަށް ދީން އަންގަވައިފައިވެއެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ r ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. ((إِنَّ من إجلالِ اللهِ تعالى إكْرامَ ذي الشَّيْبةِ المسلِمِ، وحامِلِ القُرآنِ غيرِ الغالي فيه والجافي عنه، وإكرامَ ذي السُّلطانِ المُقسِطِ  [4]– އަރަހުށި ﷲ މަތިވެރިކޮށް މާތްކުރުމުގެ ތެރޭގައި ޢުމުރުން ދުވަސްވީ މުސްލިމަށާއި ކީރިތިޤުރްއާން ހިތުދަސްކޮށް އެ ކިޔެވުން ހުއްޓާނުލައި އަދި އެއާ އެއް ގޮތަށް ޢަމަލުކުރާ މީހާއަށް އިޙްތިރާމުކުރުމާއި ޢަދްލުވެރި އިންސާފުވެރި ވެރިޔާއަށް މާތްކޮށް ހިތުން ހިމެނެއެވެ.))

މީހުންނަށް ކަމޭހިތުމާއި އިޙުތިރާމުކުރުމުގެ ތެރޭގައި އަދަބުވެރިކަމާ މަޑުމައިތިރިކަމާ އެކު ވާހަކަދެއްކުން ވެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި މީހަކާ މުޚާޠަބުކުރާ އިރު ނުވަތަ މީހަކަށް ގޮވައިލާ އިރު، ސީދާ ނަމުން ނުބުނެ (މިވެނި މީހާގެ ބައްޕަ ނުވަތަ މަންމަ، ނުވަތަ ޝައިޚު، ނުވަތަ އުސްތާޒު، ނުވަތަ ސަރ ނުވަތަ މުދައްރިސް ފަދަ ނަމަކުން) ގޮވައިލުން ވެއެވެ. ލޮބުވެތި ރަސޫލާ r ޙަދީސްކުރެއްވި މި ބަސްފުޅާ މެދު ވިސްނައިލާށެވެ! ނަބިއްޔާ r ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. ((ليسَ منّا من لم يرحَم صغيرَنا ويعرِفْ شرفَ كبيرِنا[5] – އަހުރެމެންގެ ކުޑަކުއްޖާއަށް ރަޙުމުނުކުރާ އަދި ބޮޑުމީހާގެ ޝަރަފު ނުދަންނަ މީހަކީ އަހުރެމެންގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ މީހެއްނޫނެވެ.)) ކައު ރަސޫލާގެ ބަސްފުޅުގެ ޢިބާރާތަށް ނިކަން ބަލައިބަލާށެވެ! އެކަލޭގެފާނު މި ޙަދީސްކުރައްވަނީ އެ ފަދަ މީހާ "އަހުރެމެންގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނެއެވެ."

ޢުމުރުން ދުވަސްވީ މީހާއަށް އިޙުތިރާމުކުރުމަކީ އޭނާގެ ޒުވާން ދުވަސްވަރު ކޮށްފައިވާ ޚިދުމަތްތަކުގެ އަގު ވަޒަންކުރުމެކެވެ. އޭނާގެ ގައިބާރުދެރަވި ދުވަހު އޭނާއަށް އަޅައިލުމެކެވެ. އިޙުތިރާމުކުރާންޖެހޭ ދެވަނަ ބަޔަކީ ކީރިތި ޤުރްއާން ހިތުދަސްކޮށް އެއަށް ޢަމަލުކުރާ މީހުންނެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ޢިލްމުވެރީން ހިމެނެއެވެ. އެ މީހުންގެ ސަބަބުން ޤައުމަށް ލިބެމުންދާ ޚިދްމަތްތަކުގެ ސަބަބުންނެވެ. ޤައުމުގެ ތަރައްޤީގައި އެ މީހުން ކުޅޭ ދައުރުގެ އަގު ވަޒަންކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އިޙުތިރާމާއި އަދަބު އަދާކުރާންޖެހޭ ތިންވަނަ ބަޔަކީ ވެރީންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ކަންތައްތައް ބަލަހައްޓަވައި، ހިންގަވާ ފަރާތްކަމުގައި ވާތީއެވެ.

ހެޔޮފޯރުވުމުގައި ވެސް  އިސްކަންދޭންޖެހޭ ބަޔަކަށް އިސްކަންދޭން ޖެހޭނެއެވެ. މައިމޫން އިބްނު އަބީ ޝަބީބުގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. ޢާއިޝަތުގެފާނާ ސަލާންޖަހާ މީހަކާ ބައްދަލުވެ ވަޑައިގަތުން އެ މީހާއަށް ރޮށިފަޅިއެއް ދެއްވިއެވެ. އެއަށް ފަހު، އެ ކަމަނާގެ އަރިހަށް ހެދުންލައިގެން ހުރި ހައިބަތު ބޮޑު މީހަކު އައެވެ. މި މީހާ ބައިންދަވައިފައި އޭނާއަށް ކާންދެއްވިއެވެ. މި ދެ މީހުންނާ މުޢާމަލާތުކުރެއްވުމުގައި ތަފާތުކުރެއްވީ ކީއްވެގެންތޯ ސުވާލު ދެންނެވުނެވެ. އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. (( أنزِلوا النّاسَ مَنازلَهُم [6] - ތިޔަބައިމީހުން މީސްތަކުންނާ މުޢާމަލާތުކުރާ އިރު، އެ މީހުންގެ ދަރަޖައާ އެއްގޮތަށް މުޢާމަލާތުކުރާށެވެ!))

ހަމަ އެފަދައިން ތަނުގެ ޢިލްމުވެރީންނަށާއި ކިޔަވައިގެން ތިބި މީހުންނަށާއި ކިޔަވައިދޭ މީހުންނަށް ޤަދަރުކުރުމަކީ އިސްލާމްދީން އެކަމަށް ބާރުއަޅާ ކަމެކެވެ. އަލްއިމާމު އައްޝާފިޢީ ވިދާޅުވަނީ [އަހުރެންނަށް އަކުރެއް އަންގައިދިން މީހާގެ އަޅަކަށް އަހުރެން ވެއްޖެއެވެ.] އެހެންކަމުން  މުދައްރިސުންނަށް އިޙްތިރާމުކުރާންޖެހޭނެއެވެ. މުދައްރިސުންނަށް އިހުތިރާމުނުކުރުމުގެ މަންޒަރަކީ އިސްލާމީ މުޖުތަމަޢުގެ ސިފައެއް ނޫނެވެ. މަރުވުމުން ވަޅުލުމުގައި ވެސް ޢިލްމުވެރީންނަށް ކީރިތި ރަސޫލާ އިސްކަންދެއްވައިފައި ވެއެވެ. އުޙުދުހަގުރާމައިގެ ޝަހީދުން ވަޅުލެއްވި އިރު ކީރިތި ޤުރްއާން އެންމެ ބޮޑަށް ދަންނަ މީހުންނަށް އިސްކަންދެއްވިއެވެ.

ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ވަރަށް ގިނަ އާޔަތްތަކެއް އެ ކަމަށް ގޮވައިލައެވެ. ބަޤަރާ ސޫރަތުގެ 133ވަނަ އާޔަތް ކިޔައިލަމާހިނގާށެވެ! ޔަޢުޤޫބުގެފާނު އަވަހާރަވުމުގެ ކުރީން އެކަލޭގެފާނުގެ ބޭބޭފުޅުންނަށް އެކަލޭގެފާނަށް ފަހު އަޅުކަން ކުރާނީ ކޮން އިލާހަކަށްތޯ ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. ((وَوَصَّىٰ بِهَآ إِبْرَٰهِـۧمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَٰبَنِىَّ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصْطَفَىٰ لَكُمُ ٱلدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ ‎﴿١٣٢﴾‏ أَمْ كُنتُمْ شُهَدَآءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ ٱلْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنۢ بَعْدِى قَالُوا۟ نَعْبُدُ إِلَٰهَكَ وَإِلَٰهَ ءَابَآئِكَ إِبْرَٰهِـۧمَ وَإِسْمَٰعِيلَ وَإِسْحَٰقَ إِلَٰهًا وَٰحِدًا [7]- އެކަމަށް إبراهيم ގެފާނު އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިދަރިކަލުންނަށް وصيةކުރެއްވިއެވެ. އަދި يعقوبގެފާނު ވެސް މެއެވެ. އޭ އަހުރެންގެ ދަރިންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޓަކައި دين ހޮއްވަވައި خيارކުރައްވައިފިއެވެ. ފަހެ، (އެކަލާނގެއަށް) ކިޔަމަންވެ ތިބޭ حالގައި މެނުވީ، ތިޔަބައިމީހުން މަރުނުވާށެވެ! ނުވަތަ يعقوبގެފާނުގެ އަރިހަށް މަރުއައިސް حاضرވި ހިނދު ތިޔަބައިމީހުން حاضرވެ ދެކޭން ތިބީމުހެއްޔެވެ؟ އެ ހިނދު އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިދަރިކަލުންނަށް އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަން މަރުވެދިޔުމަށް ފަހު ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާނީ ކޮން ފަރާތަކަށްހެއްޔެވެ؟ އެއުރެން ދެންނެވޫއެވެ. ތިމަންމެން އަޅުކަންކުރާނީ، ކަލޭގެފާނުގެ إلهއަށެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ކާބަފައިކަލުނަވި إبراهيمގެފާނާއި إسماعيلގެފާނާއި إسحاقގެފާނުގެ إلهއަށެވެ. އެއީ، އެއްކައުވަންތަ ކަލާނގެއެވެ.))   

އާނއެކެވެ! އެކަލޭގެފާނުގެ ބަފާކަލުންނަކީ އިސްޙާޤުގެފާނެއެވެ. ކާފާކަލުންނަކީ އިބްރާހީމުގެފާނެވެ. އިސްމާޢީލުގެފާނަކީ ބޮޑުބޭބޭފުޅެވެ. މި ތިން ބޭކަލުންގެ ނަންފުޅު ގެންނެވި އިރު ބަފާކަލުން އިސްޙާޤުގެފާނުގެ ނަންފުޅަށް ވުރެ ކުރީން ގެންނެވީ ބޮޑުބޭބޭފުޅު އިސްމާޢީލުގެފާނުގެ ނަންފުޅެވެ. އިސްމާޢީލުގެފާނު އިސްޙާޤުގެފާނަށް ވުރެ ދޮށިފުޅުކަމުންނެވެ. އިސްމާޢީލުގެފާނު ލެއްވެވީ ކާބަފައިކަލުންގެ ތެރޭގައެވެ. މިއީ ރިވެތި އަޚުލާޤުގެ ކުރިބޯށްޓެވެ.

ބަޤަރާ ސޫރަތުގެ 136ވަނަ އާޔަތަށް ބަލަމާ ހިނގާށެވެ! މާތް ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ((قُولُوٓا۟ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَآ أُنزِلَ إِلَىٰٓ إِبْرَٰهِـۧمَ وَإِسْمَٰعِيلَ وَإِسْحَٰقَ وَيَعْقُوبَ وَٱلْأَسْبَاطِ وَمَآ أُوتِىَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَآ أُوتِىَ ٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُۥ مُسْلِمُونَ[8] - ތިޔަބައިމީހުން ބުނާށެވެ! ތިމަންމެން اللَّهއަށާއި ތިމަންމެންނަށް ބާވައިލައްވައިފައިވާ ފޮތަށާއި އަދި إبراهيمގެފާނަށާއި إسماعيلގެފާނަށާއި إسحاقގެފާނަށާއި، يعقوبގެފާނަށާއި يعقوبގެފާނުގެ أسباطންނަށް ބާވައިލައްވައިފައިވާ ފޮތްފޮތަށާއި އަދި موسىގެފާނަށާއި عيسىގެފާނަށް ދެއްވައިފައިވާ ފޮތަށާއި އަދި (އެހެނިހެން) ނަބިއްޔުންނަށް، އެބޭކަލުންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ حضرةން ދެއްވައިފައިވާ ފޮތްފޮތަށް إيمانވީމުއެވެ. ތިމަންމެން އެއިން އެއްވެސް ބޭކަލަކާމެދު ތަފާތެއް ނުކުރަމުއެވެ. އަދި ތިމަންމެންނީ، އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންވެގެންތިބި ބަޔަކީމުއެވެ.)) މި އާޔަތުގައި މާތް ﷲ ނަބީބޭކަލުން ތަރުތީބުކުރައްވައިފައި އެ ވަނީ ތާރީޚީ ތަރުތީބާ އެއް ގޮތަށެވެ. ދޮށިކަމާ އެއް ގޮތަށެވެ.